PPK: zostać czy rezygnować? Analiza, której nie znajdziesz w folderze od pracodawcy

Co miesiąc z Twojego wynagrodzenia odprowadzane jest 2% na prywatne konto emerytalne, powiększone o obowiązkową dopłatę pracodawcy i coroczne wsparcie państwa. Albo nie jest odprowadzane nic, jeśli złożyłeś rezygnację. Problem w tym, że większość pracowników nigdy świadomie tej decyzji nie podjęła. Zapadła za nich automatycznie, w dniu zatrudnienia, bez pytania o zdanie.

Najważniejsze:

• PPK funkcjonuje od początku 2019 roku, każda zatrudniona osoba ląduje w programie automatycznie, bez składania żadnego wniosku.
• Żeby nie uczestniczyć, trzeba aktywnie złożyć pisemną rezygnację u pracodawcy. Bierność oznacza uczestnictwo.
• Konto zasila jednocześnie trzech płatników: pracownik, pracodawca i państwo, to forma oszczędzania, w której pracodawca dokłada do prywatnej kieszeni pracownika z mocy prawa.
• Zgromadzone środki są prywatną własnością uczestnika.

Mechanizm, który działa na Twoją korzyść bez Twojej zgody

Pracownicze Plany Kapitałowe to program gromadzenia oszczędności emerytalnych na prywatnym, indywidualnym rachunku pracownika. Ramy prawne temu programowi nadaje ustawa uchwalona w październiku 2018 roku, obowiązująca od początku 2019 roku.

Wyróżnikiem PPK na tle większości programów oszczędnościowych jest mechanizm automatycznego zapisu. Choć uczestnictwo ma charakter dobrowolny, każda zatrudniona osoba trafia do programu bez konieczności podejmowania jakiegokolwiek działania. Dopiero złożenie pisemnej deklaracji rezygnacji u pracodawcy zatrzymuje odprowadzanie składek.

To nie jest przypadek techniczny ani biurokratyczny błąd, to świadomy wybór twórców systemu, oparty na ustaleniach ekonomii behawioralnej. Zjawisko określane jako inercja decyzyjna mówi o tym, że ludzie znacznie rzadziej rezygnują z czegoś, co już posiadają, niż aktywnie po coś sięgają. Programy zbudowane na zasadzie „jesteś w środku, jeśli nie powiesz inaczej” osiągają wielokrotnie wyższe poziomy uczestnictwa niż te, które wymagają świadomego przystąpienia. Ustawodawca zaprojektował PPK tak, żeby ludzka bierność działała na korzyść długoterminowych oszczędności, a nie przeciwko nim.

Praktyczna konsekwencja jest prosta: jeśli nie wiesz, czy uczestniczysz w PPK, z dużym prawdopodobieństwem, uczestniczysz. Sprawdź pasek płac lub zapytaj dział kadr.

Skąd biorą się pieniądze na koncie i ile ich naprawdę ubywa z pensji

Na rachunek PPK wpływają środki z trzech odrębnych źródeł. Właśnie ta wielostronna struktura finansowania sprawia, że PPK różni się zasadniczo od samodzielnego odkładania pieniędzy, czy to na lokacie, czy na Indywidualnym Koncie Emerytalnym, gdzie jedynym zasilającym jest sam oszczędzający.

Co to oznacza w liczbach? Przy samych wpłatach podstawowych łączna składka pracownika i pracodawcy wynosi co najmniej 3,5% wynagrodzenia miesięcznie. Dla osoby zarabiającej przykładowe wynagrodzenie, na konto trafia co miesiąc łącznie 3,5% podstawy, z czego 2% pochodzi od pracownika, a 1,5% dokłada pracodawca. Niezależnie od poziomu zarobków dochodzi jeszcze coroczna dopłata państwowa wynosząca 240 zł.

Rezygnując z PPK, pracownik nie „odzyskuje” całości, traci 2% własnych składek, które i tak odprowadzałby z pensji, ale przede wszystkim traci wpłaty pracodawcy i wsparcie państwa, które przy uczestnictwie trafiałyby na jego prywatne konto bez żadnego dodatkowego wysiłku. To nie jest symetria, to asymetryczna strata na rzecz bieżącej płynności.

Kto rządzi pieniędzmi i czy pracodawca ma do nich wgląd

Środki zgromadzone na rachunku PPK nie są ani w rękach pracodawcy, ani bezpośrednio zarządzane przez państwo. Pracodawca jest zobligowany do podpisania umowy z wybraną instytucją finansową spośród podmiotów dopuszczonych ustawą do prowadzenia PPK. Rolę tę mogą pełnić:

• fundusze inwestycyjne zarządzane przez towarzystwa funduszy inwestycyjnych,
• fundusze emerytalne działające pod nadzorem powszechnych towarzystw emerytalnych lub pracowniczych towarzystw emerytalnych,
• zakłady ubezpieczeń oferujące produkty z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym.

Pracodawca decyduje, z którą instytucją zawiera umowę dla całego zakładu, ale od tej chwili kończy się jego rola. Nie ma dostępu do zgromadzonych środków, nie decyduje o tym, jak są inwestowane, i nie może ich odzyskać. Pieniądze są własnością prywatną uczestnika: nie wchodzą w skład majątku firmy, nie mogą być zajęte w przypadku jej upadłości i nie są traktowane jak wspólna pula emerytalna w stylu ZUS.

To istotna różnica mentalna: środki z PPK nie „idą do systemu”, zostają na prywatnym rachunku konkretnej osoby i podążają za nią, nawet jeśli zmieni pracę.

PPK kontra inne formy oszczędzania: gdzie leży prawdziwa różnica

PPK nie działa w próżni, istnieją inne instrumenty długoterminowego oszczędzania, z którymi warto je porównać, żeby ocenić, czy i dla kogo ma największy sens.

• IKE i IKZE: pracownik przystępuje samodzielnie i samodzielnie zasila konto. Nie ma tu obowiązkowego udziału pracodawcy ani automatycznych dopłat w formie przewidzianej przez PPK. Przewaga PPK jest tu czytelna: część środków na koncie pochodzi z kieszeni kogoś innego, na mocy prawa.
• ZUS: składki emerytalne do ZUS są obowiązkowe i zarządzane przez państwo. Nie stanowią prywatnej własności w tym sensie co środki na rachunku PPK. PPK to program uzupełniający wobec systemu powszechnego, nie jego substytut.
• Lokata lub rachunek oszczędnościowy: pełna swoboda dysponowania, brak ryzyka inwestycyjnego, ale też brak jakiegokolwiek zewnętrznego dofinansowania. Dla osoby, która ceni przewidywalność ponad potencjalny wzrost, może to być rozsądny wybór obok PPK, ale nie zamiast.

Dla kogo PPK działa najlepiej, a kto powinien się zastanowić

PPK nie jest jednakowo korzystny dla każdego i uczciwe spojrzenie na program wymaga przyznania tego wprost.

Kiedy uczestnictwo ma szczególnie mocne uzasadnienie: dla osób z długim horyzontem do emerytury (kilkanaście lat lub więcej), mechanizm procentu składanego i regularne dopłaty pracodawcy mogą istotnie powiększyć finalną kwotę. Im wcześniej ktoś zaczyna i im dłużej pozostaje w programie, tym więcej dopłat zewnętrznych trafia na konto. Dla tej grupy rezygnacja oznacza dobrowolną rezygnację z regularnego, prawnie zagwarantowanego dofinansowania ze strony pracodawcy.

Kiedy warto dokładnie policzyć: osoby bliskie wieku emerytalnego mają krótszy horyzont inwestycyjny, co oznacza mniej czasu na odrobienie ewentualnych strat rynkowych i mniej łącznych dopłat zewnętrznych. Dla nich kluczowe jest sprawdzenie, w jakie fundusze trafiają środki i czy ryzyko inwestycyjne jest odpowiednio dopasowane do wieku. Warto zweryfikować w konkretnej instytucji, w jakie fundusze trafiają środki i jak kształtuje się ryzyko inwestycyjne w zależności od wieku uczestnika.

Gdzie kryją się rzeczywiste koszty: PPK nie jest produktem bezkosztowym. Instytucje finansowe zarządzające środkami pobierają opłaty za zarządzanie. Program nie gwarantuje ochrony kapitału, wartość zgromadzonych środków zależy od wyników funduszy, a w okresach dekoniunktury giełdowej może być niższa niż suma wpłat. Dla osób, które nie akceptują żadnego ryzyka inwestycyjnego, ta cecha PPK jest realnym ograniczeniem.

Najczęściej zadawane pytania

Czy mogę wypłacić pieniądze z PPK przed osiągnięciem wieku emerytalnego?

Ustawa dopuszcza wcześniejszą wypłatę, jednak wiąże się ona z konsekwencjami finansowymi: koniecznością zwrotu części dopłat państwowych oraz zapłatą podatku od zysków kapitałowych. Program jest skonstruowany z myślą o długoterminowym gromadzeniu środków, wcześniejsze wyjście oznacza rezygnację z części korzyści, które dawały sens uczestnictwu.

Co dzieje się z pieniędzmi, gdy zmieniam pracodawcę?

Środki na rachunku PPK są prywatną własnością uczestnika i nie są powiązane z konkretnym miejscem pracy. Zmiana pracodawcy nie powoduje utraty zgromadzonych oszczędności. Nowy pracodawca ma obowiązek zapisania pracownika do PPK, może to oznaczać otwarcie rachunku w innej instytucji finansowej, ale dotychczasowe środki pozostają nienaruszone na poprzednim koncie do czasu ewentualnej konsolidacji.

Czy PPK jest obowiązkowe?

Formalnie nie, uczestnictwo ma charakter dobrowolny. W praktyce jednak każda zatrudniona osoba jest zapisywana do programu bez pytania o zgodę. Żeby z niego wyjść, trzeba aktywnie złożyć pisemną deklarację rezygnacji u pracodawcy. Brak jakiegokolwiek działania jest równoznaczny z uczestnictwem i comiesięcznymi potrąceniami z wynagrodzenia.

Zostać czy zrezygnować: jak podjąć świadomą decyzję?

Główny argument za pozostaniem: wpłaty pracodawcy i coroczne wsparcie państwa przepadają bezpowrotnie przy rezygnacji, to środki, które przy uczestnictwie trafiają na prywatne konto bez żadnego wysiłku. Główny argument za rezygnacją: wyższe wynagrodzenie netto na bieżąco, brak potrącenia z wypłaty i brak ekspozycji na ryzyko inwestycyjne. Decyzja powinna zależeć od indywidualnej sytuacji finansowej, horyzontu czasowego i stosunku do ryzyka, ale powinna być decyzją, a nie efektem zaniechania w obie strony.

Kto wybiera instytucję zarządzającą i czy mam na to wpływ?

Instytucję finansową dla całego zakładu pracy wybiera pracodawca. Pracownik zazwyczaj nie może indywidualnie wskazać podmiotu zarządzającego, może jednak sprawdzić, kto obsługuje jego pracodawcę, zapoznać się z dostępnymi funduszami i ich polityką inwestycyjną, a w razie wątpliwości, zapytać dział kadr o szczegóły zawartej umowy.

Fot. Atlantic Ambience / Pexels