Maciej Stuhr – aktor, który nie daje się zaszufladkować

Maciej Stuhr to jeden z niewielu polskich twórców, którzy z równym powodzeniem budują kariery w kinie autorskim, rozrywce popularnej i dubbingu, a równocześnie legitymują się dyplomem psychologa oraz stopniem doktora nauk o sztuce teatru. Takie połączenie jest rzadkością nawet na tle europejskiego kina artystycznego, większość aktorów jego generacji wybiera jeden z tych światów i w nim pozostaje.

Najważniejsze:

Czytaj także: Niewidzialny drugi etat. Macierzyństwo wciąż dyktuje warunki na rynku pracy w Polsce

• Zadebiutował w filmie Krzysztofa Kieślowskiego jeszcze jako dziecko, grając u boku własnego ojca.
• Posiada wykształcenie psychologiczne zdobyte na Uniwersytecie Jagiellońskim, dyplom aktorski krakowskiej szkoły teatralnej oraz doktorat warszawskiej uczelni teatralnej.
• Statuetki Orła przyznano mu dwukrotnie, za wiodące role w „Pokłosiu” oraz w „Powrocie do tamtych dni”; otrzymał też Nagrodę im. Zbyszka Cybulskiego.
• Jego głos rozpoznaje każde polskie dziecko: podkładał go między innymi pod Timona z „Króla Lwa”, Kuzco z animacji o nowych szatach króla oraz Hectora Riverę z „Coco”.

Rodzina i początki: Kraków, muzyka, harcerstwo

Maciej Jerzy Stuhr urodził się 23 czerwca 1975 roku w Krakowie. Dorastał w środowisku, gdzie sztuka była codziennością: jego ojciec Jerzy Stuhr należy do ścisłej czołówki polskiego aktorstwa, matka Barbara Kóska była skrzypaczką, a funkcję ojca chrzestnego pełnił aktor Jan Nowicki. Korzenie rodziny sięgają Dolnej Austrii, przodkowie Stuhrów, Anna i Leopold, dotarli do Krakowa z tamtejszego powiatu w roku 1879. Bratem pradziadka był Oskar Stuhr, adwokat i działacz Stronnictwa Narodowego.

Zanim trafił przed kamery, pobierał naukę gry na fortepianie w szkole muzycznej noszącej imię Ignacego Jana Paderewskiego, a edukację ogólną zakończył w krakowskim liceum imienia króla Jana III Sobieskiego. Równolegle działał w harcerstwie jako drużynowy szczepu „Słowiki”. Dzieciństwo spędzone za kulisami Starego Teatru, gdzie pracował ojciec, ukształtowało fascynację aktorstwem wcześniej niż jakakolwiek szkolna lekcja.

Trzy dyplomy, jeden zawód, czy psychologia i reżyseria to przypadkowe zakręty?

Ścieżka edukacyjna Stuhra jest niezwykła jak na aktora filmowego. W roku 1999 ukończył studia psychologiczne na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, broniąc pracy poświęconej temu, jak publiczność kabaretowa reaguje na humor, temat łączący naukę z ówczesną praktyką sceniczną. Cztery lata później uzyskał dyplom aktorski w krakowskiej Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej. W maju 2019 roku obronił zaś pracę doktorską na warszawskiej Akademii Teatralnej, poświęconą drodze od aktora do reżysera przez pryzmat dydaktyki.

Ten ciąg wyborów nie jest przypadkowy, to spójna strategia artystyczna. Kabaret wymaga rozumienia mechanizmów śmiechu i dynamiki tłumu, co psychologia dostarcza wprost. Aktorstwo dramatyczne opiera się na analizie ludzkich motywacji i emocji, terytorium, które psycholog zna z teorii. Reżyseria i dydaktyka wymagają z kolei umiejętności przekazywania wiedzy innym, czemu poświęcony był doktorat. Trzy dyplomy okazują się trzema stronami tej samej kompetencji, a nie rozproszonymi hobby. To odróżnia Stuhra od kolegów po fachu: większość aktorów jego pokolenia, jak Marcin Dorociński czy Borys Szyc, buduje markę wyłącznie przez rolę i obecność medialną; Stuhr dokłada do tego zaplecze naukowe, które widać w wyborze projektów.

Debiut u Kieślowskiego i pierwsze kroki w kabarecie

Na ekranie pojawił się po raz pierwszy w roku 1988 w filmie Krzysztofa Kieślowskiego należącym do cyklu „Dekalog”, gdzie wcielił się w Piotrka, syna bohatera granego przez własnego ojca. Debiutować w projekcie reżysera tej rangi i od razu dzielić ekran z rodzicem to sytuacja, która rzadko zdarza się nawet doświadczonym aktorom; Stuhr osiągnął to przed ukończeniem szkoły średniej.

Zanim aktorstwo stało się głównym zajęciem, aktywnie działał w kabarecie. Jako nastolatek prowadził razem z Tomaszem Biernackim audycję dla młodzieży w Radiu Kraków. Po maturze przez rok grał w Kabarecie Artura I w Rabce, z którym zdobył Grand Prix Akademickiego Forum Kultury. W czasie studiów założył własny kabaret Po Żarcie, który otrzymał pierwszą nagrodę na przeglądzie PaKA. Zasłynął z parodii znanych postaci polskiej kultury, między innymi Stanisława Sojki, Gustawa Holoubka i Mariusza Maxa Kolonki.

Przełom: komedie Lubaszenki, kino autorskie i dwa światy naraz

Szeroką widownię zdobył rolą Aleksa w filmie „Fuks” w reżyserii Macieja Dutkiewicza. To był moment, w którym przestał być „synem Jerzego Stuhra” i stał się rozpoznawalną twarzą własnego pokolenia. Kolejne popularne produkcje, Kuba Brenner w „Chłopakach, które nie płaczą” i Kuba Akser w „Poranku kojota”, oba filmy Olafa Lubaszenki, utrwaliły wizerunek aktora bliskiego młodej publiczności. Paradoksalnie, właśnie te komercyjne hity otworzyły mu drzwi do kina ambitniejszego: za rolę w ekranizacji „Przedwiośnia” otrzymał nominację do Orła w kategorii najlepszej drugoplanowej roli męskiej.

To właśnie zdolność do funkcjonowania w obu obiegach jednocześnie wyróżnia go na tle rówieśników. Kino polskie lat dwutysięcznych wyraźnie się polaryzowało, albo kino autorskie festiwalowe, albo komedia dla mas. Stuhr jako jeden z nielicznych konsekwentnie przekraczał tę granicę: grał w nagrodzonej artystycznie „33 scenach z życia”, poważnym społecznie „Pokłosiu” i „Obławie”, a równocześnie w popularnej „Planecie singli” i thrillerze „Szadź”. Kariera nabrała wyraźnego tempa po sukcesie „Pokłosia”, roli, która pokazała, że potrafi udźwignąć film oparty na trudnym historycznie temacie bez uciekania się do aktorskich uproszczeń.

Teatr: od Dramatycznego do Nowego

W latach 2004–2008 był aktorem Teatru Dramatycznego w Warszawie, gdzie stworzył między innymi postać Iwana Chlestaskowa w „Rewizorze” oraz Ilję Iljicza Obłomowa w spektaklu „Obłom-off”, oba w reżyserii Andrzeja Domalika. Od roku 2008 związany jest z Nowym Teatrem w Warszawie. W roku 2007 przyjął jedną z najtrudniejszych ról w swoim repertuarze teatralnym: wcielił się w postać homoseksualnego prawnika w „Aniołach w Ameryce” Tony’ego Kushnera, wystawianych przez Krzysztofa Warlikowskiego w Teatrze Rozmaitości. Warlikowski uchodzi za jednego z najważniejszych twórców współczesnego teatru europejskiego, a praca z nim oznacza konieczność całkowitego porzucenia aktorskich schematów. Wybór tak wymagającego artystycznie projektu potwierdza, że Stuhr świadomie unika wizerunkowego komfortu.

Głos z bajek, który każde polskie dziecko zna

Równolegle z rolami filmowymi i teatralnymi Stuhr zbudował imponującą karierę w dubbingu. Jako aktor głosowy zadebiutował kreacją Kuzco w animacji o nowych szatach króla. Z czasem dołączyli do jego „głosowego portfolio” Timon z „Króla Lwa”, Hector Rivera z „Coco” oraz tytułowi bohaterowie „Kurczaka Małego”, „Gnomeo i Julii”, „Pokémon: Detektyw Pikachu” i „Romana barbarzyńcy”, a także postać z gry komputerowej „Szymek czarodziej”. Za dubbing „Kurczaka Małego” otrzymał statuetkę Kłapa.

Dubbing to dziedzina, w której sam głos musi udźwignąć emocje bez wsparcia mimiki ani gestu, wymaganie na pozór prostsze niż aktorstwo, w praktyce równie trudne. Rozpiętość tych ról, od komediowego Kuzco po rozwiązującego zagadki kryminalne Detektywa Pikachu, dowodzi wszechstronności, która jest efektem wieloletniego treningu, nie szczęśliwego trafu.

Nagrody, wyróżnienia i aktywność publiczna

Stuhr dwukrotnie otrzymał nagrodę Orła: za wiodące role w „Pokłosiu” oraz w „Powrocie do tamtych dni”. Nagrodę im. Zbyszka Cybulskiego przyznano mu za rolę w „33 scenach z życia”. W jego dorobku znalazły się też dwie Róże Gali i Wąż. Tytuł Mistrza Mowy Polskiej, Złoty Krzyż Zasługi i Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” uzupełniają obraz artysty docenianego zarówno przez środowisko, jak i instytucje państwowe. Od roku 2004 prowadzi ceremonie wręczenia Orłów w latach parzystych. Współprowadził też ceremonię Europejskich Nagród Filmowych w Warszawie razem z Sophie Marceau oraz galę zamknięcia Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni wspólnie z Grażyną Torbicką. Czynnie angażuje się w działalność charytatywną i akcje społeczne.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Maciej Stuhr zawdzięcza karierę wyłącznie ojcu?

Wspólny debiut w projekcie Kieślowskiego był punktem startowym, lecz dalszy rozwój kariery przebiegał niezależnie. Nagrody aktorskie zdobywał za role w produkcjach niemających związku z ojcem, zbudował odrębną markę kabaretową i dubbingową, a jego praca doktorska dotyczyła jego własnej drogi twórczej, od aktora ku reżyserii.

Dlaczego aktor zdecydował się studiować psychologię?

Temat pracy dyplomowej, reakcje widowni kabaretowej, sugeruje, że psychologia służyła mu jako narzędzie rozumienia publiczności, a nie jako odskocznię od sceny. Połączenie obu dziedzin widać w późniejszej działalności dydaktycznej i reżyserskiej: kto rozumie, dlaczego ludzie się śmieją lub płaczą, jest lepiej przygotowany do pracy zarówno za kamerą, jak i z grupą studentów.

Czy Stuhr planuje poświęcić się reżyserii?

Doktorat obroniony na uczelni teatralnej dotyczył wprost drogi od aktora do reżysera przez dydaktykę. To nie jest temat przypadkowy, wskazuje na świadomie planowany kolejny etap kariery. Źródło nie podaje konkretnych projektów reżyserskich, lecz sam wybór tematu badań przemawia za tym, że reżyseria jest dla niego realnym, a nie tylko deklaratywnym celem.

Dlaczego Stuhr nie próbuje kariery za granicą?

Źródła nie omawiają tego wątku bezpośrednio. Można jednak zauważyć, że jego pozycja w Polsce jest wyjątkowo wielowymiarowa: aktor nagradzany festiwalowo, twarz popularnych komedii, czołowy aktor dubbingowy i wykładowca akademicki. Taki ekosystem trudno byłoby odtworzyć w nowym kraju językowym od zera, szczególnie że znaczna część jego rozpoznawalności wynika właśnie z głosu i sposobu posługiwania się polszczyzną, co docenił tytuł Mistrza Mowy Polskiej.

Jakie postacie z animacji dubbingował Maciej Stuhr?

Użyczył głosu między innymi Timonowi z „Króla Lwa”, Kuzco z animacji o nowych szatach króla i jej kontynuacji, Hectorowi Riverze z „Coco”, tytułowemu bohaterowi „Pokémon: Detektyw Pikachu”, a także postaciom z „Kurczaka Małego”, „Gnomeo i Julii” oraz „Romana barbarzyńcy”.

Fot. Ralf Lotys (Sicherlich) / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)