Jedwabne – historia miasteczka, które świat zapamiętał przez jeden dzień

Niespełna tysiąc siedemset mieszkańców, jedna rzeczka, jeden kościelny dekanat i historia, która od dekad nie daje spokoju ani historykom, ani politykom, ani zwykłym czytelnikom. Jedwabne to małe miasto w powiecie łomżyńskim, przez wieki znane jako ośrodek handlu i sukiennictwa, a w zbiorowej pamięci utrwalone przede wszystkim przez jeden lipcowy dzień 1941 roku, gdy miejscowi Polacy, działając z inspiracji niemieckiego okupanta, zamordowali setki żydowskich sąsiadów. Ta jedna data przyćmiła całą resztę dziejów miasteczka. A ta reszta jest zaskakująco bogata.

Najważniejsze:

• Jedwabne powstało jako wieś szlachecka na szlaku Wizna–Kubra i prawa miejskie uzyskało dopiero w 1736 roku, niemal trzy wieki po pierwszej wzmiance w dokumentach.
• W połowie XIX wieku miasto zajmowało wysoką pozycję w Królestwie Polskim pod względem wartości produkcji sukienniczej, konkurując z ośrodkami wielokrotnie większymi i ludniejszymi.
• 10 lipca 1941 roku doszło tu do mordu na co najmniej 340 żydowskich mieszkańcach, dokonanego przez Polaków inspirowanych przez niemieckich okupantów; po wojnie skazano dziesięciu uczestników zbrodni.
• Pomnik odsłonięty w 2001 roku zastąpił wcześniejsze upamiętnienie, które zawierało nieprawdziwe informacje zarówno o tym, kto był sprawcą, jak i o liczbie ofiar.
• Dziś Jedwabne liczy nieco ponad 1670 mieszkańców, mniej niż w epoce rozkwitu tkactwa, i jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej w województwie podlaskim.

Skąd wzięło się Jedwabne, geografia jako przeznaczenie

Pierwsza pisemna wzmianka o Jedwabnem pochodzi z 1455 roku, jednak sama osada jest starsza. Powstała nad rzeczką Wiźnicą, w miejscu niestałego siedliska, na szlaku łączącym Wiznę z Kubrą. Ten szlak to klucz do zrozumienia, dlaczego akurat tutaj, a nie kilometr dalej, wyrosła osada. Wizna była ważnym przeprawowym grodem nad Narwią, Kubra zaś miejscem, przez które przechodził ruch towarowy i ludnościowy w głąb Mazowsza. Leżeć na takim skrzyżowaniu w średniowieczu oznaczało mieć dostęp do kupców, informacji i popytu na lokalne produkty, to był pierwotny kapitał Jedwabnego, zanim jeszcze ktokolwiek pomyślał o prawach miejskich.

Osadę założono w ramach książęcej polityki zagospodarowywania ziem mazowieckich, a inicjatorem był najprawdopodobniej urzędnik sądowy ziemi wiskiej, Jan Bylica, wywodzący się ze Ślubowa w ziemi zakroczymskiej, który podpisywał się już nazwiskiem nawiązującym do nowej wsi. To on doprowadził do budowy pierwszego drewnianego kościoła w 1417 roku, wzmiankowanego w dokumentach ponad trzydzieści lat później. Wieś należała przez kolejne pokolenia do rodziny Jedwabińskich, a po wygaśnięciu tego rodu pod koniec XVII wieku przeszła w ręce Kraszewskich.

Prawa miejskie, co to naprawdę znaczyło dla mieszkańców

W 1736 roku właścicielem Jedwabnego został stolnik łomżyński Antoni Rostkowski i to on wystarał się o coś, czego poprzedni właściciele przez trzy stulecia nie zrobili: o nadanie miasteczku magdeburskich praw miejskich przez króla Augusta III. Wraz z nimi przyszły przywilej cotygodniowego niedzielnego targu oraz pięciu jarmarków w roku.

Dla dzisiejszego czytelnika brzmi to jak suche fakty administracyjne. W rzeczywistości była to zmiana porównywalna ze współczesnym uzyskaniem odrębnej osobowości prawnej przez jednostkę samorządową. Prawa magdeburskie oznaczały, że mieszczanie mieli własny samorząd i odrębny sąd, niezależny od woli właściciela ziemskiego. Mogli legalnie handlować, zrzeszać się w cechy rzemieślnicze i przyciągać kupców z zewnątrz na zasadach regulowanych prawem, a nie tylko łaską pana. Dla osady liczącej kilkadziesiąt domów była to przepustka do awansu gospodarczego.

Niemal jednocześnie w miasteczku stanął drewniany kościół z charakterystyczną dwuwieżową fasadą, a kilkadziesiąt lat później, synagoga. Te dwa budynki przez kolejne dekady wyznaczały rytm życia dwóch głównych wspólnot Jedwabnego: polskiej i żydowskiej, które przez pokolenia mieszkały tu obok siebie.

Sukiennicze eldorado, i jego kres

Pod koniec XVIII wieku w Jedwabnem pojawiły się fabryki sukna. Kiedy nowym właścicielem miasta został Stanisław Rembieliński, piastujący wówczas urząd sekretarza gabinetowego króla Stanisława Augusta oraz chorążego i posła ziemi wiskiej, miasteczko liczyło ponad pięćdziesiąt domów zamieszkanych przez ponad trzystu mieszkańców, wśród których dominowali Żydzi. Ich obecność nie była przypadkowa: w miastach prywatnych Żydzi często stanowili trzon handlu i drobnego rzemiosła, bez których lokalne targi i jarmarki nie miałyby sensu.

Warto się zatrzymać przy tej wysokiej pozycji w Królestwie Polskim. Królestwo Polskie w połowie XIX wieku obejmowało dziesiątki miast i setki miasteczek. Jedwabne, osada bez żadnej rzeki żeglownej, bez kolei, na peryferiach Mazowsza, wyprzedzało pod względem wartości produkcji niemal wszystkich swoich rówieśników. To był lokalny fenomen: połączenie żydowskiego kapitału handlowego, taniej siły roboczej i popytu ze strony Królestwa na krajowe sukno.

Czytaj także: Stracona szansa na udział w Nowym Jedwabnym Szlaku? Węgrzy przejmą ruch z Polski

Kres przyszedł razem z represjami po powstaniu styczniowym. Jedwabne straciło prawa miejskie w 1866 roku, był to typowy rosyjski instrument karania niepokornych ziem: degradacja administracyjna uderzała w lokalny handel i samorządność. Zakłady podupadły, a wybuch I wojny światowej zniszczył to, co zdołało się odbudować. Pozostałością tamtych walk są do dziś istniejące niemieckie cmentarze wojskowe w Jedwabnem i pobliskim Orlikowie. Prawa miejskie wróciły dopiero w 1927 roku, ale z dawnym przemysłem włókienniczym nie wróciło już nic.

Historia jedwabieńskiego sukiennictwa to w miniaturze historia całego wschodniego pogranicza: rozkwit możliwy dzięki wieloetnicznej kooperacji, upadek wywołany przez politykę zewnętrznych mocarstw, brak powrotu po kolejnych kataklizmach. Miasteczko nigdy nie odzyskało pozycji regionalnego centrum produkcji.

Dwie okupacje i pogrom z lipca 1941 roku

We wrześniu 1939 roku miasto zajęły najpierw wojska niemieckie. Ani podczas ich pobytu, ani w krótkim międzyokresie przed przybyciem kolejnego okupanta, nie doszło do żadnych zdarzeń wymierzonych w żydowskich mieszkańców. Pod koniec września wkroczyła Armia Czerwona, a Jedwabne zostało wcielone do Związku Radzieckiego. Zaczęły wówczas działać polskie siatki konspiracyjne, a oddział partyzancki ukrywający się w pobliskim uroczysku Kobielne rozbili Rosjanie. NKWD prowadziło systematyczne represje wobec Polaków, ofiarą padł między innymi proboszcz jedwabieński, który pełnił tę funkcję od 1931 roku: trafił do aresztu, a wyrok śmierci wykonano na nim na początku 1941 roku w Mińsku.

22 czerwca 1941 roku, wraz z uderzeniem Niemiec na ZSRR, miasto ponownie znalazło się pod okupacją niemiecką. Niespełna trzy tygodnie później, 10 lipca 1941 roku, doszło tu do jednej z najbardziej wstrząsających zbrodni tamtego lata.

Żydowskich mieszkańców Jedwabnego pędzono na rynek, gdzie ich upokarzano i bito. Część zmuszono do przenoszenia szczątków rozebranego sowieckiego pomnika. Następnie całą zgromadzoną społeczność zapędzono do stodoły, którą podpalono. Zginęło co najmniej 340 osób. Sprawcami byli Polacy, działający pod wpływem i za przyzwoleniem niemieckiego okupanta, który kilka tygodni wcześniej zajął te tereny.

Czytaj także: Nowy Jedwabny Szlak. Początek polsko-chińskiej współpracy?

Jedwabne nie było osamotnione. Latem 1941 roku analogiczne pogromy przetoczyły się przez miejscowości na terenach objętych niemiecką agresją na ZSRR. Mechanizm był podobny wszędzie: wkroczenie Niemców, antyżydowska agitacja, a następnie lokalni sprawcy jako wykonawcy. Specyfika Jedwabnego polega na tym, że zbrodnia ta stała się, za sprawą późniejszych badań i publicznych sporów w Polsce na początku XXI wieku, symbolem szerszego pytania o polską współodpowiedzialność za Holokaust.

Bezpośrednio po pogromie w mieście urządzono getto dla około stu ocalałych. Zlikwidowano je jesienią 1942 roku, wywożąc wszystkich do getta w Łomży.

Po wojnie przed sądem stanęło i zostało skazanych dziesięciu uczestników zbrodni. Przez dziesięciolecia temat pozostawał marginesem oficjalnej pamięci historycznej. Tablica upamiętniająca ofiary, która stała na miejscu mordu przez wiele lat, zawierała nieprawdziwe informacje: fałszowała tożsamość sprawców i zaniżała liczbę zabitych. Dopiero w 2001 roku odsłonięto nowy pomnik, który przyniósł bardziej rzetelne upamiętnienie.

Powojenne Jedwabne, reforma, opór i normalizacja

Reforma rolna z 1944 roku rozparcelowała ziemie dawnego majątku, a dworek przejęto na potrzeby kulturalne gminy. Tymczasem w okolicy działało polskie podziemie antykomunistyczne. We wrześniu 1948 roku oddział Narodowego Zjednoczenia Wojskowego pod dowództwem porucznika Stanisława Franciszka Grabowskiego o pseudonimie „Wiarus” przeprowadził akcję w samym centrum miasta: partyzanci odcięli łączność telefoniczną, zablokowali erkaemami posterunek milicji, zajęli Urząd Gminy, przejęli dokumentację podatkową i skonfiskowali ze spółdzielni towary niezbędne do dalszej walki. Na rynku, tym samym, na którym siedem lat wcześniej rozegrał się pogrom, odbył się wiec, podczas którego Grabowski wzywał mieszkańców do oporu wobec nowej władzy.

To zderzenie dwóch historii rozgrywających się na jednym placu miejskim dobrze ilustruje, jak wiele warstw kryje w sobie każde polskie miasteczko o podobnych losach. W latach 1975–1998 Jedwabne administracyjnie przynależało do województwa łomżyńskiego. Po reformie z 1999 roku stało się siedzibą gminy miejsko-wiejskiej w powiecie łomżyńskim, w nowo utworzonym województwie podlaskim.

Jedwabne w 2025 roku, małe miasto z niemałym ciężarem pamięci

Według danych GUS na początku 2025 roku Jedwabne zamieszkuje 1671 osób. To mniej niż w czasach sukienniczego rozkwitu w XIX wieku, różnica sama w sobie mówi coś o trajektorii małych miast polskiego wschodu. Wyludnianie postępuje tu zgodnie z tendencją ogólnokrajową: młodzi wyjeżdżają do większych ośrodków, infrastruktura kurczy się razem z liczbą mieszkańców.

Miasto jest siedzibą parafii pod wezwaniem świętego Jakuba Apostoła, należącej do diecezji łomżyńskiej w metropolii białostockiej. Leży na Wysoczyźnie Kolneńskiej, będącej częścią Niziny Północnopodlaskiej, a tutaj swój bieg zaczyna struga Jedwabianka, uchodząca do Narwi w okolicach Wizny, tej samej Wizny, do której w średniowieczu prowadził szlak, przy którym powstała osada.

Pomnik odsłonięty w 2001 roku jest miejscem pamięci przyciągającym odwiedzających zainteresowanych historią Zagłady oraz polsko-żydowską przeszłością tych ziem. To właśnie za sprawą wydarzeń z lipca 1941 roku nazwa Jedwabne jest znana daleko poza granicami powiatu łomżyńskiego, i daleko poza granicami Polski.

Najczęściej zadawane pytania

Jak długo Żydzi mieszkali w Jedwabnem przed wojną i jaka była ich rola w mieście?

Żydzi byli obecni w Jedwabnem co najmniej od końca XVIII wieku i stanowili przeważającą część mieszkańców już wówczas, gdy miasto liczyło nieco ponad pięćdziesiąt domów. Przez kolejne dekady tworzyli trzon lokalnego handlu i rzemiosła. Ich obecność była strukturalnym elementem gospodarki miasteczka, bez nich cotygodniowe targi i jarmarki, które były rdzeniem miejskiego przywileju, nie miałyby kto animować.

Czy istnieje wiedza o tym, co skłoniło konkretnych sprawców do udziału w pogromie?

Źródło, na którym oparty jest ten artykuł, nie zawiera danych o motywacjach poszczególnych uczestników. Wiadomo, że zbrodnia dokonała się z inspiracji niemieckiego okupanta i że po wojnie skazano dziesięciu jej uczestników. Pytanie o indywidualne motywacje pozostaje przedmiotem badań historyków, a nie encyklopedycznych not o samym mieście.

Dlaczego wcześniejszy pomnik zawierał nieprawdziwe informacje i kto go postawił?

Artykuł nie precyzuje, kto był autorem poprzedniego upamiętnienia ani w jakich okolicznościach politycznych je wzniesiono. Wiadomo jedynie, że zawierało ono błędne dane dotyczące tożsamości sprawców i liczby ofiar, i że zostało zastąpione nowym pomnikiem w 2001 roku. Kontekst polityczny PRL, w którym podobne upamiętnienia były często formowane zgodnie z obowiązującą narracją, daje ogólne ramy, choć wymaga odrębnych badań.

Co pozostało w Jedwabnem z dawnej kultury żydowskiej?

Źródło wymienia synagogę wzniesioną około 1770 roku jako jeden z historycznych budynków miasteczka, lecz nie informuje o jej późniejszym losie. Getto po likwidacji w 1942 roku przestało istnieć, a ocalałych wywieziono. Materialnych śladów dawnej społeczności żydowskiej artykuł nie opisuje szerzej.

Czy Jedwabne leży w pobliżu jakichś atrakcji przyrodniczych lub turystycznych?

Miasto leży na Wysoczyźnie Kolneńskiej, w sąsiedztwie dorzecza Narwi. Struga Jedwabianka, biorąca tu swój początek, wpada do Narwi w okolicach Wizny. Region ten graniczy z obszarami chronionymi Podlasia, choć samo źródło nie wymienia konkretnych parków ani rezerwatów w bezpośrednim sąsiedztwie miasta.

Źródło: Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)