F-35 Lightning II: jak z gruzów zimnowojennych programów wyrosła najpotężniejsza maszyna bojowa Zachodu
Gdy Związek Radziecki przestał istnieć, Pentagon stał przed dylematem: jak modernizować lotnictwo bojowe, skoro budżety lecą w dół, a każdy rodzaj sił zbrojnych ma własną listę życzeń? Odpowiedzią był jeden samolot dla wszystkich, projekt, który miał być tańszy, a stał się najdroższym programem zbrojeniowym w historii. Dziś F-35 lata nad Polską, Japonią, Izraelem i kilkunastoma innymi krajami. Oto jak do tego doszło.
Najważniejsze:
- F-35 wyłonił się z połączenia kilku anulowanych po zimnej wojnie programów myśliwskich w jeden wspólny projekt dla trzech rodzajów sił zbrojnych USA
- Istnieją trzy wersje: F-35A do klasycznego startu i lądowania, F-35B do krótkiego startu i pionowego lądowania, F-35C do operowania z lotniskowców
- Cztery piąte elementów konstrukcji jest wspólnych dla wszystkich wariantów, to celowy zabieg obniżający koszty rozwoju i późniejszej eksploatacji
- Mimo wieloletnich opóźnień i przekroczenia budżetu, po debiucie operacyjnym samolot stał się handlowym przebojem i najchętniej kupowaną maszyną bojową na rynku
- Polska należy do użytkowników wersji F-35A, obok między innymi Australii, Belgii, Danii, Holandii, Norwegii i Korei Południowej
Gdy budżety poszły w dół, programy poszły do kosza
Na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku Departament Obrony USA znalazł się w niezręcznej sytuacji: główny przeciwnik zniknął, natomiast zobowiązania związane z rozbudową floty powietrznej pozostały. W efekcie Waszyngton zaczął systematycznie likwidować kolejne programy zbrojeniowe. Zlikwidowano projekt mający dać następcę myśliwca F-16 Fighting Falcon w siłach powietrznych, a w ślad za nim padły dwie inne inicjatywy: program mający wyłonić nowy samolot uderzeniowy dla marynarki i sił powietrznych oraz ten, który miał zapewnić obu tym rodzajom sił wielozadaniowego myśliwca.
Ambicja, by jedna platforma służyła równocześnie lotnictwu, marynarce i piechocie morskiej, nie była wtedy nową ideą, ta myśl zrodziła się co najmniej cztery dekady wcześniej, gdy myśliwiec pierwotnie zaprojektowany z myślą o siłach powietrznych, North American F-86 Sabre, przerobiono tak, by mógł operować z pokładów lotniskowców. W praktyce jednak maszyn bojowych spełniających wymagania wszystkich trzech rodzajów sił zbrojnych jednocześnie niemal nie było. Jednym z nielicznych wyjątków okazał się F-4 Phantom II wytwórni McDonnell Douglas, a i on trafił na wyposażenie lotnictwa niejako przy okazji, bo zamawiać go zaczęła marynarka wojenna.
Czytaj także: 850 myśliwców F-35 w dekadę. Wstępna umowa Pentagonu z Lockheed Martin ważna też dla Polski
We wrześniu 1993 roku Pentagon zakończył gruntowną analizę własnych potrzeb obronnych, prowadzoną pod nazwą Bottom-Up Review. Jej najważniejszy wniosek był prosty: im więcej wspólnego sprzętu, tym niższe koszty zakupu i utrzymania. Na tej podstawie dotychczasowe programy myśliwskie anulowano, a w ich miejsce powołano inicjatywę o nazwie Joint Advanced Strike Technology, JAST. Formalnie zainaugurowała się ona w pierwszych tygodniach 1994 roku, choć jej cel był początkowo skromniejszy, niż mogłoby się wydawać: nie chodziło o gotowy samolot, lecz o przetestowanie technologii i koncepcji konstrukcyjnych, które mogłyby posłużyć do jego opracowania.
Dwadzieścia cztery kontrakty i spór o napęd
Pod koniec 1994 roku Departament Obrony ogłosił wyniki wezwania do składania propozycji i przyznał dwadzieścia cztery kontrakty osiemnastu amerykańskim firmom. Wśród wykonawców znalazły się między innymi Boeing Defence and Space Group, McDonnell Douglas Aerospace, Northrop Grumman i Lockheed Corporation. Łączna wartość tych kontraktów przekroczyła sto dwadzieścia siedem milionów dolarów.
Najgorętszą kwestią techniczną, która dzieliła konkurentów, był napęd dla wersji przeznaczonej do krótkiego startu i pionowego lądowania. Boeing zaproponował rozwiązanie znane z Harriera: silnik wyposażony w ruchome dysze, których odchylenie zmienia kierunek strumienia gazów i umożliwia unoszenie się nad ziemią. Northrop Grumman sięgnął po koncepcję stosowaną w radzieckich samolotach Jak-141 i Jak-36, gdzie za głównym silnikiem marszowym umieszczony był oddzielny silnik podnoszący. Lockheed obrał trzecią drogę: wał napędzający wentylator podnoszący, znany jako shaft-driven lift fan. Ta ostatnia koncepcja okazała się zwycięska.
Czytaj także: Wiązki do F-35 i kokpity Black Hawków powstaną w Mielcu
Program JAST połączono z wcześniejszym projektem Joint Strike Fighter, a w finale rywalizacji o kontrakt stanęły naprzeciw siebie dwa prototypy: X-35 firmy Lockheed oraz X-32 Boeinga. Lockheed prowadził swoje prace w konsorcjum z Northrop Grumman i BAE Systems, angażując przy tym przedsiębiorstwa i instytucje naukowe z siedmiu innych krajów. Wygrał X-35 i to właśnie z niego wyewoluowała cała rodzina F-35.
Trzy warianty, jedna filozofia: ile to znaczy osiemdziesiąt procent wspólnych elementów?
Myśl przewodnia programu od samego początku zakładała, że im więcej wspólnych podzespołów, tym niższe koszty całego przedsięwzięcia. Wynik: cztery piąte elementów konstrukcji jest identycznych we wszystkich trzech wariantach. Żeby zrozumieć, jak rzadkie jest to osiągnięcie, warto pamiętać, że F-35A startuje z betonowego pasa jak zwykły odrzutowiec, F-35B ląduje pionowo jak śmigłowiec, a F-35C operuje z lotniskowców i musi spełniać zupełnie odmienne wymagania konstrukcyjne. Pogodzenie tak sprzecznych wymagań operacyjnych przy zachowaniu tak wysokiego stopnia unifikacji to inżynieryjny wyczyn bez precedensu w lotnictwie wojskowym.
- F-35A: wersja konwencjonalna (CTOL) dla sił powietrznych, startuje i ląduje jak klasyczny samolot odrzutowy. Wariant wybrany przez Polskę, a także przez Australię, Belgię, Danię, Holandię, Norwegię i Koreę Południową.
- F-35B: wersja krótkiego startu i pionowego lądowania (STOVL), następca Harrierów w piechocie morskiej USA i Royal Navy. Technicznie najtrudniejsza do opracowania, to właśnie ten wariant generował najwięcej problemów konstrukcyjnych przez cały czas trwania programu.
- F-35C: wersja pokładowa dla lotniskowców (CV), z wzmocnionym podwoziem, hakiem hamującym i większą powierzchnią skrzydeł ułatwiającą precyzyjne lądowanie na pokładzie. Najdłużej czekała na debiut operacyjny.
We wszystkich trzech wariantach zastosowano ten sam silnik, Pratt & Whitney F135, oraz radar AESA trzeciej generacji AN/APG-81. Każdy F-35 wyposażony jest też w system sensorów AN/AAQ-37 EO-DAS. Do tego dochodzą zdolności walki elektronicznej i rozpoznania, co czyni z F-35 nie tyle myśliwiec, ile latającą platformę dowodzenia i rażenia. Samolot jest jednomiejscowy, jednosilnikowy, zbudowany w układzie średniopłata.
Gdzie leżały bariery technologiczne i dlaczego program się opóźnił?
F-35 był ambitniejszy, niż ktokolwiek potrafił oszacować na etapie projektowania i ta przepaść między ambicją a rzeczywistością przez lata dawała o sobie znać w postaci opóźnień i rosnących kosztów. Trzy główne obszary sprawiały największe kłopoty.
Pierwszym był napęd wersji STOVL. Mechanizm pionowego lądowania, oparty na wale i wentylatora podnoszącym, był rozwiązaniem niestosowanym wcześniej w żadnym samolocie bojowym i wymagał rozwiązania szeregu problemów z zarządzaniem ciepłem, wibracjami i stabilnością w zawisaniu. Drugim obszarem było oprogramowanie, integracja licznych systemów awionicznych, sensorów i broni w jednym środowisku programistycznym okazała się zadaniem, które wielokrotnie przekraczało harmonogramy. Trzecim wyzwaniem była sama powłoka pochłaniająca fale radarowe: zapewnienie skuteczności stealth przy jednoczesnej wytrzymałości na warunki operacyjne i łatwości obsługi naziemnej wymagało opracowania nowych materiałów i procesów produkcyjnych.
Czytaj także: Części F-35 „w niewyjaśniony sposób” trafiły do Hongkongu. Chiny mają w rękach elementy z powłoką stealth
Niezależni analitycy i audytorzy przez lata formułowali poważne zastrzeżenia. Wskazywano na ograniczone zdolności manewrowe w bezpośrednim starciu powietrznym w porównaniu z maszynami starszej generacji, na wysokie koszty godziny lotu znacząco przekraczające plany, a także na niską dostępność operacyjną wynikającą ze złożoności obsługi technicznej. Złożona platforma, integrująca stealth, zaawansowaną awionikę i wielofunkcyjność w jednej konstrukcji, okazała się znacznie trudniejsza do utrzymania w gotowości bojowej niż maszyny poprzednich generacji.
Mimo tych wszystkich trudności po osiągnięciu gotowości operacyjnej samolot zaczął zdobywać kolejnych nabywców w tempie, jakiego nie notowano wcześniej w historii eksportowego rynku myśliwców. Skala zamówień złożonych przez wiele państw sprawiła, że F-35 stał się handlowym fenomenem, a linia produkcyjna pracuje pełną parą od lat.
Dlaczego nie Eurofighter ani Rafale? Stealth jako argument rozstrzygający
Wybory zakupowe kolejnych państw NATO, w tym Polski, nie zapadały w próżni. Na rynku dostępne są Eurofighter Typhoon, budowany przez konsorcjum brytyjsko-niemiecko-włosko-hiszpańskie, oraz Dassault Rafale z Francji. Obie maszyny reprezentują zaawansowaną odmianę czwartej generacji, mają udokumentowane doświadczenia bojowe i solidne referencje eksportowe. Żadna z nich nie oferuje jednak obniżonej wykrywalności radarowej, a właśnie to staje się coraz ważniejszym wymaganiem wobec rozbudowy zaawansowanych systemów obrony powietrznej potencjalnych przeciwników.
F-35 jest jedyną szeroko dostępną na rynku eksportowym maszyną piątej generacji z cechami stealth. Do tego dochodzą: wspólna infrastruktura logistyczna z siłami powietrznymi USA, pełna interoperacyjność w ramach sojuszniczych operacji lotniczych i perspektywa wieloletniego wsparcia technicznego ze strony największego sojusznika NATO. Dla krajów leżących na wschodniej flance Sojuszu, gdzie bezpośrednie zagrożenie ze strony rosyjskiej obrony przeciwlotniczej i lotnictwa jest czynnikiem strategicznym, a nie teoretycznym, te argumenty mają szczególną wagę. Żadna europejska alternatywa nie oferuje tego zestawu możliwości w tym samym pakiecie.
Polska wśród operatorów: F-35A w służbie na wschodniej flance NATO
Polska znalazła się w gronie państw eksploatujących wersję F-35A. Ten sam wariant wybrały między innymi Australia, Belgia, Dania, Holandia, Norwegia i Korea Południowa. Włochy i Japonia zdecydowały się na oba warianty, A i B. Wielka Brytania eksploatuje wyłącznie wersję B, operując nią z pokładów lotniskowców. Izrael używa zmodyfikowanej odmiany oznaczonej F-35I, a Stany Zjednoczone jako jedyny użytkownik eksploatują równocześnie wszystkie trzy wersje.
Zamówienia złożyło też kilka kolejnych państw NATO, a także Szwajcaria i Singapur. Turcja, która przez lata była partnerem programu, została z niego wykluczona w 2019 roku w następstwie zakupu rosyjskiego systemu obrony przeciwlotniczej S-400. Finansowanie całego programu badawczo-rozwojowego opierało się głównie na budżecie Stanów Zjednoczonych, uzupełnionym wkładem wybranych partnerów, państw NATO i Australii, zaangażowanych w projekt już na etapie prac studyjnych.
Debiut bojowy: od Syrii po Jemen
Pierwszy lot F-35 odbył się w 2006 roku. Poszczególne warianty wchodziły do służby operacyjnej etapami: F-35B w piechocie morskiej USA w 2015 roku, F-35A w siłach powietrznych rok później, a F-35C w marynarce wojennej w 2019 roku.
Chrzest bojowy maszyna zaliczyła w 2018 roku, gdy Izrael użył wersji A podczas uderzeń w Syrii, a Stany Zjednoczone zastosowały wersję B w Afganistanie. F-35C wszedł do walki dopiero w 2024 roku, biorąc udział w uderzeniach na cele w Jemenie. Od tamtej pory maszyny te były używane bojowo przez Stany Zjednoczone w Iraku, Iranie i Wenezueli, natomiast Izrael sięgał po nie w Gazie, Iraku, Iranie, Libanie i Jemenie. Wielka Brytania angażowała swoje F-35 w operacje w Iraku i Syrii.
Wersja F-35A ma zdolność przenoszenia bomb jądrowych rodziny B61, w tym egzemplarzy rozmieszczonych w Holandii i Wielkiej Brytanii. Belgia, Niemcy, Włochy i Wielka Brytania zapowiedziały zakup nuklearnych odmian F-35A.
Najczęściej zadawane pytania
Czy F-35 jest naprawdę tak drogi, jak się mówi?
To zależy od przyjętej miary. Cena jednostkowa wersji F-35A jest porównywalna z innymi zaawansowanymi myśliwcami czwartej generacji oferowanymi na eksport. Problem polega na tym, że program jako całość rozrósł się do rozmiarów bez precedensu w historii lotnictwa wojskowego, a koszty eksploatacji przez długi czas znacząco przekraczały wyjściowe prognozy. Złożona konstrukcja łącząca stealth, zintegrowaną awionikę i wielofunkcyjność ma swoją cenę nie tylko przy zakupie, ale przez cały cykl życia, szacowany aż do 2088 roku.
Dlaczego Polska wybrała F-35, a nie Eurofighter Typhoon albo Rafale?
Żaden europejski myśliwiec dostępny na rynku eksportowym nie oferuje stealth, a obniżona wykrywalność radarowa jest cechą, której nie mają ani Typhoon, ani Rafale. Dochodzi do tego pełna interoperacyjność z siłami powietrznymi USA, wspólna infrastruktura logistyczna i perspektywa długoletniego wsparcia technicznego. Dla Polski, kraju NATO bezpośrednio sąsiadującego z Rosją i Białorusią, głębokie zintegrowanie sił powietrznych z lotnictwem amerykańskim ma wymiar nie tylko techniczny, ale i strategiczny.
Jakie są warianty F-35 i czym konkretnie się różnią?
Cztery piąte elementów jest wspólnych dla wszystkich trzech wariantów. F-35A startuje i ląduje konwencjonalnie, to wariant dla sił powietrznych i ten eksploatowany przez Polskę. F-35B potrafi startować z krótkiego odcinka pasa i lądować pionowo, co czyni go maszyną dla piechoty morskiej i operacji z mniejszych okrętów, był też technicznie najtrudniejszy do opracowania. F-35C zaprojektowano z myślą o lotniskowcach: ma wzmocnione podwozie, hak hamujący i większą powierzchnię nośną ułatwiającą precyzyjne lądowanie na pokładzie.
Czy F-35 sprawdził się już w warunkach realnych działań wojennych?
Tak. Debiut bojowy odbył się w 2018 roku. Od tamtej pory F-35 uczestniczył w operacjach prowadzonych przez Stany Zjednoczone, Izrael i Wielką Brytanię w kilku różnych konfliktach, od Syrii i Afganistanu, przez Irak, aż po Jemen. Izrael jest do tej pory najaktywniejszym operatorem tej maszyny w warunkach realnych działań wojennych.
Jak wysokie są koszty utrzymania F-35 w gotowości bojowej?
Znacznie wyższe niż w przypadku prostszych maszyn poprzednich generacji. Złożony system integrujący zaawansowane oprogramowanie, sensory i powłokę pochłaniającą fale radarowe wymaga specjalistycznej infrastruktury i wysoko wykwalifikowanego personelu. Koszty godziny lotu przez długi czas wyraźnie przekraczały plany, to jeden z głównych zarzutów formułowanych przez krytyków programu. Producent i Pentagon pracują nad ich obniżeniem w miarę dojrzewania programu i rosnącej liczby eksploatowanych egzemplarzy.
F-35 Lightning II przelatuje wysoko nad ziemią. Nowoczesny myśliwiec wyróżnia się konstrukcją stealth.









