Osoba skanuje kod kreskowy paczki telefonem.

Polishwashing, czyli jak obcy towar zarabia na biało-czerwonej fladze. Klub Jagielloński proponuje sześć zmian

17.11.2026
Redakcja
Czas czytania: 5 minut/y

Polacy chcą kupować polską żywność i są gotowi za nią dopłacać — ale dziurawy system oznaczeń pozwala legalnie wprowadzać ich w błąd, a państwo nie wie nawet, kto używa oficjalnego znaku „Produkt polski” — wynika z opublikowanej 10 listopada analizy Klubu Jagiellońskiego „Polishwashing na »Produkcie polskim«. Okiełznać chaos oznaczeń produktów spożywczych” z cyklu #KonkretKJ. Autorzy, Marcin Kawko i Karolina Bąk, dokumentują przypadki soków „z Podlasia” wytwarzanych z owoców z Turcji i Hiszpanii oraz „polskiej” golonki z niemieckiego mięsa — i proponują sześć zmian, z których część można wprowadzić od ręki, bez nowelizacji ustaw.

Cztery fale patriotyzmu i żerujący na nich marketing

Kapitał społeczny, o który toczy się gra, jest ogromny: według badań Fundacji Teraz Polska z 2025 r. aż 84,2 proc. Polaków uważa, że mając wybór, należy kupować produkty polskiego pochodzenia. Autorzy przypominają, że ukształtowały go cztery fale konsumenckiego patriotyzmu — od akcji „Jedz jabłka na złość Putinowi” po rosyjskim embargu z 2014 r., przez pandemiczne „Kupuję — ratuję”, bojkot rosyjskich towarów po pełnoskalowej inwazji, aż po zainteresowanie polską żywnością w następstwie protestów rolników z 2024 r.

Wielkie zagraniczne sieci handlowe i ponadnarodowe koncerny szybko zorientowały się, że biało-czerwona flaga i sielski pejzaż polskiej wsi to doskonałe narzędzia marketingowe. W ten sposób narodził się strukturalny „polishwashing” — zjawisko cynicznego żerowania na patriotyzmie gospodarczym Polaków, w którym zyski ze sprzedaży zagranicznych surowców trafiają do kieszeni zachodnich gigantów detalicznych, podczas gdy polski rolnik i konsument stają się podwójnymi ofiarami systemowej dezinformacji

— czytamy w analizie. Pojęcie polishwashingu — wprowadzone przez dr Joannę Szalachę-Jarmużek — oznacza celowe sugerowanie polskości produktu, gdy kluczowe surowce, kapitał właścicielski bądź zasadnicze etapy produkcji pochodzą z zagranicy. Problem pogłębia rozziew między intuicją konsumentów a literą prawa: 66 proc. Polaków uznaje produkt za prawdziwie polski tylko wtedy, gdy został wyprodukowany w kraju i stoi za nim polski kapitał — podczas gdy żadne funkcjonujące oznaczenie struktury kapitałowej w ogóle nie bada.

System dziurawy na trzech poziomach

Pierwszą dziurą jest sam znak „Produkt polski”, wprowadzony w 2016 r. Dla produktów przetworzonych wymaga on co najmniej 75 proc. surowców krajowych — co oznacza dopuszczalną furtkę 25 proc. importu, wykorzystywaną zwłaszcza w daniach gotowych, przetworach mięsnych i słodyczach do podmiany najdroższych składników receptury. Korzystanie ze znaku nie wymaga przy tym żadnego zgłoszenia ani certyfikacji — państwo nie prowadzi rejestru użytkowników, choć dla innego swojego oznaczenia, „Poznaj Dobrą Żywność”, resort rolnictwa jawny wykaz prowadzi od lat, co dowodzi, że bariera nie jest techniczna. Znak ignoruje też strukturę właścicielską, przez co masowo posługują się nim zachodnie koncerny przetwórcze.

Drugą dziurą jest ustawa o godle: choć co do zasady zakazuje umieszczania symboli RP na towarach, jej art. 16 ust. 2 legalizuje barwy „w formie stylizowanej lub artystycznie przetworzonej” — i właśnie dlatego sklepy toną w biało-czerwonych wstążkach, paskach i szachownicach, także na towarach z importowanego surowca. Sankcja z Kodeksu wykroczeń pozostaje w praktyce martwą literą, bo leży poza właściwością inspekcji handlowych. Trzecią dziurą jest rozproszenie nadzoru między nieskoordynowane instytucje — IJHARS, UOKiK, Inspekcję Handlową, KAS i sanepid — bez jednego gospodarza tematu i bez automatycznego bilansowania masy: jak wskazują autorzy, podmiot z formalnie dwoma hektarami upraw może bezkarnie fakturować setki ton owoców, legalizując import przez „słupy”. Remedium miałaby być integracja w czasie rzeczywistym baz ARiMR z Krajowym Systemem e-Faktur, automatycznie flagująca sprzedaż przekraczającą fizyczne możliwości zadeklarowanego areału.

Rejestr zafałszowań: od „soków z Podlasia” po golonkę z Niemiec

Skutki obnaża rejestr zafałszowań GIJHARS, liczący 2974 decyzje (stan na 3 listopada). Wśród rozstrzygnięć z lat 2024–2026 co najmniej pięć dotyczy fałszywej polskości: soki opatrzone znakiem „Produkt polski” i napisem „z Podlasia” wytworzono z owoców z Turcji i Hiszpanii, Kaufland oferował golonkę i boczek z deklarowanym miejscem chowu i uboju „Polska” — z mięsa niemieckiego, a w „polskim” pieprzu ziołowym jednej z firm gorczyca pochodziła z Indii, majeranek z Egiptu, a kminek z Czech. Zakwestionowane partie były symboliczne (od niespełna kilograma do 25 kg), a rejestr nie podaje nawet, czy i jakie kary nałożono. Osobnym frontem jest miód: kontrola znakowania u 98 podmiotów wykazała nieprawidłowości u 40,8 proc. z nich, a w jednym przypadku „polskiego” miodu zdradziły pyłki roślin obcych dla naszej strefy klimatycznej.

Autorzy odnotowują przy tym kroki w dobrą stronę — powołanie w IJHARS Zespołu ds. Oszustw Żywnościowych i obowiązującą od 16 września tego roku nowelizację, która zaostrzyła kary za fałszowanie żywności do 3 lat pozbawienia wolności i przesądziła, że zatajenie kraju pochodzenia stanowi zafałszowanie. To jednak, jak piszą, wciąż nie rozwiązuje problemu legalnego polishwashingu marketingowego.

Jak robią to inni: dwa napisy w Kanadzie, kangur z procentem w Australii

Raport przegląda rozwiązania ośmiu państw i wskazuje wspólny mianownik: znak jest wiarygodny, gdy ma właściciela, który go egzekwuje, a pochodzenie surowca jest oddzielone od miejsca produkcji. Kanada rozdziela te pojęcia dwoma napisami: „Product of Canada” wymaga praktycznie w całości kanadyjskich składników, a „Made in Canada” — dopuszczające obcy surowiec — wolno stosować wyłącznie z obowiązkowym dopiskiem „ze składników krajowych i importowanych”; za naklejki z liściem klonu przy zagranicznych produktach tamtejsza agencja ukarała w styczniu sieć Real Canadian Superstore. Australia zamiast flagi pokazuje liczbę: logo kangura towarzyszy wykres słupkowy z procentowym udziałem australijskich składników, a za fałszywe deklaracje pochodzenia spółce grozi kara sięgająca 100 mln dolarów australijskich, trzykrotności korzyści albo 30 proc. rocznego obrotu. Francja ściga „francisation” karami do 10 proc. średniego obrotu — w jednej ze spraw hurtownik, który przepakował 412 ton owoców jako francuskie, dostał 50 tys. euro grzywny i rok w zawieszeniu. Irlandzki znak Bord Bia i austriacki AMA (ponad 20 tys. kontroli rocznie) pokazują z kolei siłę jawnych reguł i niezapowiedzianych audytów, a węgierski „Magyar Termék” wymaga 100 proc. krajowych surowców.

Sześć rekomendacji — część do wdrożenia od ręki

Na tym tle Klub Jagielloński formułuje pakiet sześciu zmian. Po pierwsze: powiązanie prawa do barw narodowych na żywności z wymogami znaku „Produkt polski” — stylizowane biało-czerwone motywy mogłyby informować o pochodzeniu tylko łącznie z weryfikowalnym znakiem, a jeszcze przed nowelizacją ustawy o godle IJHARS może od ręki egzekwować unijny obowiązek ujawniania obcego pochodzenia składnika podstawowego. Po drugie: jawny e-rejestr użytkowników znaku (z wyszukiwarką i kodem QR na opakowaniach) oraz rozbudowa rejestru zafałszowań o kwoty kar i nazwy ukaranych — na wzór czeskiego portalu „Potraviny na pranýři”, czyli dosłownie „żywności pod pręgierzem”. Po trzecie: publiczne, roczne plany kontroli pochodzenia z priorytetem dla sieci i produktów, na których polskość przynosi marżę, plus coroczne statystyki kar w podziale na wielkość podmiotów — by było widać, czy inspekcje nie omijają dużych graczy. Po czwarte: prawne sprecyzowanie określeń „lokalne” i „regionalne”, ścieżką rynkową na wzór niemieckiego Regionalfenster albo ustawową na wzór polskich przepisów o znaku „bez GMO”. Po piąte: ukrócenie kamuflażu marek odmiejscowych — eksponowanie w marce toponimu przy produkcji wyprowadzonej gdzie indziej powinno rodzić obowiązek wskazania rzeczywistego miejsca wytworzenia na froncie opakowania, nie drobnym drukiem. Po szóste wreszcie: przełamanie bierności Warszawy w Brukseli.

Ten ostatni punkt ma konkretny adres: w styczniu Francja złożyła w imieniu dziewięciu państw — od Austrii po Hiszpanię — notę wzywającą do rewizji unijnego rozporządzenia i rozszerzenia obowiązkowego oznaczania pochodzenia surowców na jak najwięcej produktów. Polski, jednego z największych producentów żywności w Unii, wśród sygnatariuszy nie ma. Analiza KJ pokazuje zaś, że granice wyznaczone przez prawo UE — które zakazuje państwowych znaków faworyzujących krajowe produkty — wcale nie skazują nas na bezradność: zostają narzędzia dobrowolne, jawność i nieuchronność kar. Patriotyzm gospodarczy Polaków to realna premia cenowa, którą dziś w znacznej mierze przechwytują ci, którym z polskością jest po drodze tylko na etykiecie — a odzyskanie jej dla rodzimych gospodarstw i przetwórców nie wymaga rewolucji, tylko rejestru, pręgierza i podpisu pod jedną brukselską notą.

Źródło: Klub Jagielloński, #KonkretKJ 7/2026

Masz temat, o którym powinniśmy napisać? Skontaktuj się z nami!
Opisujemy ciekawe sprawy nadsyłane przez naszych czytelników. Napisz do nas, opisz dokładnie fakty i prześlij wraz z ewentualnymi załącznikami na adres: redakcja@pkb24.pl.
REKLAMA
REKLAMA