Jak działa emerytura i co to znaczy dla twojego portfela

W Polsce obowiązuje system repartycyjny, czyli twoje składki nie trafiają na własne konto, lecz od razu finansują emerytury dzisiejszych seniorów. Kiedy ty przejdziesz na emeryturę, sfinansują ją składki twoich dzieci i ich rówieśników. Ten jeden fakt tłumaczy, dlaczego demografia, wiek emerytalny i liczba pracujących to sprawy, które dotyczą każdego, kto dziś płaci ZUS.

Najważniejsze:

• Polska stosuje system repartycyjny (pay-as-you-go): składki pracujących finansują bieżące wypłaty dla emerytów, nie własne konto na przyszłość.
• Wiek emerytalny w Europie różni się nawet o kilkanaście lat, od 55 lat w niektórych krajach dawnego ZSRR po 68 lat w Wielkiej Brytanii.
• Dla kogoś, kto ma dziś 30 lat, niekorzystne trendy demograficzne to realne ryzyko, że system będzie wypłacał mniej, niż dziś obiecuje.

System, który finansujesz ty, i który sfinansuje ciebie

Emerytura to comiesięczne świadczenie pieniężne wypłacane w ramach zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu określonego wieku, mające zastąpić dochód z pracy. Jej kluczowa cecha to dożywotni charakter: raz przyznana ma chronić przed ubóstwem aż do śmierci, nie tylko przez kilka lat.

System emerytalny pełni dwie role jednocześnie. Dla jednostki to sposób na wyrównanie poziomu konsumpcji przez całe życie: część zarobków odkłada się dziś, żeby mieć z czego żyć jutro. Dla całej gospodarki to mechanizm podziału bieżącego PKB między pokolenie pracujące i pokolenie emerytów, i właśnie dlatego liczba osób po obu stronach tej równania ma ogromne znaczenie.

Dwa modele finansowania, i który z nich cię dotyczy

Na świecie funkcjonują dwa główne sposoby zbierania pieniędzy na wypłatę świadczeń, działające na zupełnie odmiennej logice. Poniżej zestawienie, które pokazuje kluczowe różnice z perspektywy zwykłego pracownika:

System repartycyjny, znany też jako pay-as-you-go (PAYG), opiera się na tak zwanej umowie międzypokoleniowej, niepisanym założeniu, że młodsi sfinansują świadczenia starszych, a kiedy sami przejdą na emeryturę, zajmie się nimi kolejne pokolenie. Jego zwolennicy wskazują, że realizuje cele solidarności społecznej i chroni tych, którzy nie zdążyliby zgromadzić własnego kapitału wskutek wahań koniunktury lub wydarzeń losowych. Słabością jest natomiast wrażliwość na długotrwałe trendy demograficzne: wypłaty są stałe, a wpływy ze składek zależą od liczby pracujących i ich zarobków.

System kapitałowy działa odwrotnie: pracownik przez całą karierę odkłada składki lokowane na oprocentowanych rachunkach lub w funduszach inwestycyjnych. Po przejściu na emeryturę może wypłacić zgromadzony kapitał lub pobierać świadczenia z jego odsetek.

Wiek emerytalny: gdzie jest Polska na europejskiej mapie

Wiek przejścia na emeryturę różni się nie tylko między krajami, ale często też między kobietami i mężczyznami oraz w zależności od charakteru pracy, zawody szczególnie ciężkie lub niebezpieczne objęte są tzw. przywilejami emerytalnymi.

Różnica kilkunastu lat między najniższym a najwyższym progiem w Europie pokazuje, że nie ma jednego „naturalnego” wieku emerytalnego, to decyzja polityczna zależna od sytuacji demograficznej, długości życia i kondycji finansów publicznych danego kraju.

Dlaczego systemy emerytalne mają coraz poważniejszy problem

Wszystkie systemy emerytalne, niezależnie od modelu, mierzą się z ryzykiem ekonomicznym (wahania cen i produkcji wpływają na wpływy ze składek) oraz ryzykiem demograficznym (zależnym od dzietności, umieralności i struktury wiekowej populacji). Najbardziej dotkliwy jest jednak trend, w którym młodzi, aktywni zawodowo ludzie stają się w populacji coraz mniejszą grupą.

W systemie repartycyjnym, takim jak polski, malejąca liczba pracujących na jednego emeryta oznacza nieuchronny wybór między trzema opcjami: wyższe składki dla pracujących, niższe świadczenia dla emerytów albo dłuższy wiek pracy. To tłumaczy, dlaczego decyzje o wieku emerytalnym wywołują tak intensywne spory polityczne w każdym kraju.

Co to znaczy dla twojego portfela

Skoro Polska stosuje system repartycyjny, twoja emerytura zależy nie tylko od tego, ile składek wpłaciłeś, ale też od tego, ile osób będzie pracować, gdy ty przejdziesz na emeryturę. Im mniej pracujących na jednego emeryta, tym mniejsza szansa na wysokie świadczenie bez dodatkowego oszczędzania. Warto regularnie sprawdzać stan swojego konta w ZUS i korzystać z dostępnych narzędzi, które dają poglądową informację o wysokości przyszłego świadczenia.

Jeśli część kariery spędziłeś za granicą, zwłaszcza w krajach Unii Europejskiej lub EFTA, nie musisz się martwić, że te lata przepadną. Dzięki zasadzie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego okresy ubezpieczenia z innych krajów objętych koordynacją są sumowane z polskim stażem, nawet jeśli w żadnym z tych krajów osobno nie przepracowałeś wymaganego minimum. Każdy kraj wylicza wtedy swoją część emerytury proporcjonalnie do przepracowanego tam okresu, a wynik zawsze ustalany jest na korzyść osoby ubiegającej się o świadczenie. Do stażu liczy się nie tylko czas opłacania składek, ale też okresy równorzędne uznane przez dane ustawodawstwo, jak urlop macierzyński czy służba wojskowa, a w niektórych krajach nawet sam okres zamieszkania.

Najczęściej zadawane pytania

Jaki system emerytalny obowiązuje w Polsce?

Polska stosuje system repartycyjny, nazywany też pay-as-you-go (PAYG). Twoje składki nie trafiają na własne konto, lecz od razu finansują bieżące emerytury dzisiejszych seniorów. Gdy sam przejdziesz na emeryturę, sfinansują ją składki kolejnego pokolenia pracujących.

Czym różni się system repartycyjny od kapitałowego?

W systemie repartycyjnym składki obecnych pracowników od razu finansują wypłaty dla obecnych emerytów. W systemie kapitałowym każdy odkłada własne składki na oprocentowanym rachunku i po przejściu na emeryturę dysponuje zgromadzonym kapitałem, który może być też dziedziczony przez rodzinę, czego system repartycyjny nie przewiduje.

Co jeśli zmieniałem pracę lub pracowałem za granicą, czy coś tracę?

Zmiana pracodawcy w Polsce nie ma wpływu na emeryturę: składki trafiają do ZUS niezależnie od tego, gdzie pracujesz. Jeśli pracowałeś w krajach Unii Europejskiej lub EFTA, okresy ubezpieczenia z tych krajów są sumowane z polskim stażem przy ustalaniu prawa do emerytury. Każdy kraj wypłaca potem swoją część świadczenia proporcjonalnie do przepracowanego tam okresu.

Czy warto pracować dłużej niż wynosi ustawowy wiek emerytalny?

Dłuższa aktywność zawodowa oznacza więcej zgromadzonych składek i krótszy okres wypłat, co przekłada się na wyższe miesięczne świadczenie. ZUS udostępnia kalkulator podwyższonego wieku przejścia na emeryturę, który pozwala sprawdzić, o ile wzrośnie świadczenie przy dłuższej pracy.

Co to jest kapitał początkowy i kogo dotyczy?

Kapitał początkowy dotyczy osób, które pracowały przed reformą systemu emerytalnego. Odzwierciedla ich staż pracy i zarobki z tamtego okresu, ustalany jest na podstawie dokumentów potwierdzających okresy składkowe i nieskładkowe. Można wystąpić o jego przeliczenie, jeśli znajdzie się dodatkową dokumentację, na przykład z zlikwidowanych zakładów pracy.

Fot. Mikhail Nilov / Pexels