Bieździedza: najstarsza wieś Podkarpacia, której historię zna cała Europa – choć mało kto pamięta jej nazwę

Mało kto kojarzy nazwę Bieździedza. Tymczasem ta niewielka wieś w gminie Kołaczyce należy do najstarszych udokumentowanych miejscowości Podkarpacia, była kiedyś rozległym centrum handlowym, a w XVI wieku trafiła na łamy europejskich druków za sprawą nieudanego „cudu”, który kontrreformacja podchwyciła jako argument w sporze z protestantami.

Najważniejsze:

• Bieździedza jako własność benedyktynów tynieckich jest wymieniana już w dokumencie z 1105 roku, to jedna z najstarszych pisemnie potwierdzonych wsi Podkarpacia.
• Ród Helwigów wybudował tu pierwszy kościół i powołał parafię Świętej Trójcy, istniejącą do dziś w dekanacie Brzostek diecezji rzeszowskiej.
• W XVI wieku wieś zasłynęła w całej Europie za sprawą nieudanego rzekomego cudu, opisywanego w drukach wydawanych w różnych krajach Europy.
• Z Bieździedzy wywodzili się Broniowscy: dyplomaci wysyłani na dwory sułtana i chana krymskiego oraz kartograf, który sporządził jedne z pierwszych map północnych wybrzeży Morza Czarnego.

Punkt na mapie, który kryje zaskakującą głębię

Bieździedza leży na Podkarpaciu, w powiecie jasielskim, jako jedna z miejscowości gminy Kołaczyce. Od strony wschodniej graniczy z Bieździadką, od zachodniej z Kołaczycami i Nawsiem Kołaczyckim, a od północnej z Sowiną. Przez wieś przebiega droga powiatowa łącząca Kołaczyce z Lublą. W jej skład wchodzą dwa przysiółki: Rzeki, liczący około 30 domów, oraz Łazy, położony na południe od kościoła.

Lokalizacja nie rzuca się w oczy, i właśnie dlatego historia Bieździedzy zaskakuje. Wieś była niegdyś węzłem szlaków handlowych i dyplomatycznych, z którego wywodzili się ludzie działający na dworach królewskich, sułtańskich i chanatu krymskiego. Dla osób szukających śladów dawnej Polski w terenie rejon Kołaczyc, z Bieździedzą pośrodku, stanowi gotowy punkt startowy do kilkugodzinnej trasy historycznej.

Jedna z najstarszych wsi Podkarpacia, i to udokumentowanych

Bieździedza jako posiadłość benedyktynów tynieckich pojawia się w źródłach już w 1105 roku. Opactwo w Tyńcu było wówczas jedną z najważniejszych instytucji kościelnych w Polsce, a jego dobra rozciągały się na setki kilometrów od macierzystego klasztoru pod Krakowem. Sama obecność Bieździedzy na tej liście świadczy o jej znaczeniu w tak wczesnym okresie.

Jeszcze mocniejszym potwierdzeniem jest dokument wystawiony w Krakowie na przełomie lat dwudziestych XII wieku przez papieskiego wysłannika działającego z ramienia Kaliksta II. Legat, prowadzący misję w Polsce za przyzwoleniem Bolesława Krzywoustego, jego syna i ówczesnego biskupa krakowskiego, formalnie potwierdzał stan posiadania opactwa tynieckiego. Wśród zatwierdzonych miejscowości obok Bieździedzy wymieniono Krajowice, Pilzno, Brzostek, Klecie, Dęborzyn, Szebnie i osadę określaną jako „Vnochovici”. Kluczowy niuans: dokument nie tworzył tych miejscowości, lecz jedynie utrwalał istniejący stan rzeczy. Wszystkie musiały zatem powstać znacznie wcześniej.

Jak duża była dawna Bieździedza, i dlaczego przestała nią być?

Dzisiejsza wieś to kilkadziesiąt zabudowań przy drodze powiatowej. Historyczna Bieździedza była czymś zupełnie innym: zajmowała obszar wzdłuż starego traktu o długości około dwunastu kilometrów, w pasie szerokim na około cztery kilometry, między Warzycami a Kleciem i między Zantkową a lasami Lubli. W centralnej części tego rozległego obszaru funkcjonowało zaplecze handlowo-sakralne skupiające karczmę, targowisko i kościół parafialny.

Przez wieś prowadził królewski trakt z Kleci przez Sowinę i Bieździadkę do Jasła, z odgałęzieniem na Zamek Golesz w Krajowicach, przygotowany pod kątem wypraw na Ruś Halicką. To nie była zwykła osada rolnicza, lecz punkt na trasie o znaczeniu wojskowym i handlowym. Źródła nie wskazują jednoznacznie, kiedy i dlaczego Bieździedza utraciła tę rangę. Możliwe przyczyny to zmiana przebiegu szlaków handlowych, osłabienie rodu właścicieli w wyniku podziałów majątkowych, a także ogólny regres osadniczy spowodowany wojnami i zmianami politycznymi w regionie po XVI wieku. Dzisiejsza wieś to ułamek tamtego zasięgu, a żaden z elementów dawnego centrum nie przetrwał w rozpoznawalnej formie.

Ród Helwigów i narodziny parafii

Na początku XIV wieku właścicielem Bieździedzy był rycerski ród Helwigów herbu Grzymała. To oni wznieśli pierwszy drewniany kościół w miejscowości, a wkrótce potem doprowadzili do erygowania parafii pod wezwaniem Świętej Trójcy. Parafia ta istnieje do dziś w dekanacie Brzostek diecezji rzeszowskiej, instytucja kościelna założona przez średniowiecznych rycerzy funkcjonuje zatem nieprzerwanie od ponad siedmiuset lat.

Kazimierz Wielki wystawił dla braci z rodu akt lokacyjny, co świadczy o randze rodziny w ówczesnej hierarchii szlacheckiej. Jeden z późniejszych Helwigów wynajął rodzinne dobra innemu szlachcicowi na dwa lata. W połowie XV wieku ich wyraźna obecność w dokumentach zanika, a scenę przejmuje kolejny ród.

Broniowscy: dyplomaci, kartograf i głośny skandal religijny

Po Helwigach właścicielami Bieździedzy zostali Broniowscy herbu Tarnawa, poświadczeni tu od 1535 roku. Marcin Broniowski, burgrabia krakowski i dworzanin królewski, nagrodzony przez Jana Olbrachta starostwem i wójtostwami potwierdzonymi przez Zygmunta Starego, przetarł następcom drogę na dwór królewski.

Stanisław Broniowski, chorąży przemyski, służył na dworze Zygmunta Starego, a następnie został wysłany jako poseł Rzeczypospolitej do Konstantynopola na dwór sułtana Sulejmana Wspaniałego, by negocjować zawarcie pokoju z Turcją. Misja nie zakończyła się pełnym powodzeniem, jednak Stanisław zachował uznanie na dworze Zygmunta Augusta. Był również podróżnikiem i autorem pierwszego zachowanego opisu ówczesnego Krymu, sporządzonego po łacinie pod tytułem Tartariae descriptio. Co szczególnie istotne dla historii nauki: sporządził mapy północnych wybrzeży Morza Czarnego, które uznawane są dziś za osiągnięcie polskiej kartografii. Wiedza, którą zgromadził, była zapewne owocem bezpośrednich obserwacji poczynionych podczas misji dyplomatycznych, człowiek opisujący Krym z autopsji, a nie z zasłyszanych relacji, dostarczał informacji o zupełnie innej wartości. Mapy te, przez wieki przechowywane w zbiorach, zostały opublikowane drukiem dopiero w XX wieku.

Najgłośniejszym epizodem w historii wsi jest jednak zdarzenie z czasów Wincentego Broniowskiego, gorącego zwolennika reformacji, określanego przez źródła jako „hreczkosiej na kilku zagonach”. Wincenty planował zamienić miejscowy kościół w zbór protestancki. W trakcie agitacji za nową wiarą doszło do czegoś, co kontrreformacyjna literatura podchwyciła natychmiast: innowierczy kaznodzieja z otoczenia Wincentego zapowiedział publiczne wskrzeszenie pewnego człowieka o imieniu Mateusz. Ten, złożony na pogrzebowych marach, naprawdę umarł, a żadne modlitwy nie przywróciły mu życia.

Dlaczego ta historia obiegła Europę? Kontekst był tu decydujący. Protestanci od dekad zarzucali Kościołowi katolickiemu fabrykowanie cudów jako narzędzia manipulacji wiernych. Gdy rzekomy cud po stronie protestanckiej obrócił się tragicznie przeciwko jego autorom, kontrreformacja otrzymała gotowy argument retoryczny, i skwapliwie go wykorzystała. Zdarzenie zostało opisane w europejskich drukach kontrreformacyjnych, lokalizujących je w Bieździedzy jako wsi leżącej w pobliżu Biecza i Sącza. Wieś, której nazwy nie znał prawie nikt poza najbliższą okolicą, weszła tym samym do europejskiego obiegu wydawniczego, jako przestroga i ilustracja teologicznego sporu.

Broniowscy jako dyplomaci na Wschodzie

Zaangażowanie Broniowskich w dyplomację wschodniąobejmowało zarówno Konstantynopol, jak i Krym. Kiedy misja dyplomatyczna do Tatarów zakończyła się niepowodzeniem i doszło do najazdu na południowo-wschodnie ziemie Rzeczypospolitej, powstrzymanego dopiero przez Janusza Zbaraskiego pod Bracławiem, instrukcje poselskie na Krym otrzymał kolejny przedstawiciel rodu. Wyruszył do chana, przemierzając kraj objęty działaniami wojennymi, dotarł do władcy i wypracował wstępne warunki pokoju. Broniowscy nie byli jedyną rodziną wysyłaną w tamtym czasie z dyplomatycznymi misjami na Wschód, jednak ich zaangażowanie, obejmujące zarówno Konstantynopol, jak i Krym, czyni z nich jednych z bardziej aktywnych polskich dyplomatów-podróżników XVI stulecia.

Co z Bieździedzy zostało do dziś

Parafia Świętej Trójcy, założona przez Helwigów w XIV wieku, istnieje nieprzerwanie. Kościół parafialny jest jedyną instytucją o ciągłości historycznej sięgającej średniowiecza, jaka dziś pozostaje w tej miejscowości. Z dawnego centrum handlowego, karczmy, targowiska, rozległej zabudowy wzdłuż historycznego traktu, nie zachowało się nic, co można by dziś wskazać jako konkretny zabytek. Mapy Stanisława Broniowskiego, choć sporządzone przez człowieka związanego z tą wsią, trafiły do zbiorów przechowywanych gdzie indziej i zostały opublikowane dopiero w XX wieku.

Bieździedza jest przykładem miejscowości, której znaczenie historyczne pozostaje odwrotnie proporcjonalne do jej dzisiejszej rozpoznawalności. Ile podobnych historii ginie, bo nikt ich nie szuka?

Najczęściej zadawane pytania

Jak najłatwiej dotrzeć do Bieździedzy?

Wieś leży przy drodze powiatowej łączącej Kołaczyce z Lublą, w powiecie jasielskim na Podkarpaciu. Najbliższym większym punktem odniesienia są Kołaczyce, od których Bieździedza leży bezpośrednio na wschód. Dojazd samochodem z Jasła zajmuje kilkanaście minut.

Jak rozległa była historyczna Bieździedza?

Dawna Bieździedza rozciągała się wzdłuż traktu o długości około dwunastu kilometrów, w pasie szerokim na około cztery kilometry, od Warzyc po Klecie i od Zantkowej do lasów Lubli. W środkowej części tego obszaru działało centrum skupiające kościół, karczmę i targowisko. Dzisiejsza wieś to ułamek tamtego zasięgu.

Co to za historia z nieudanym cudem w Bieździedzy?

W czasie gdy Wincenty Broniowski propagował reformację i planował zamienić kościół w zbór, kaznodzieja z jego otoczenia zapowiedział publiczne wskrzeszenie człowieka imieniem Mateusz. Ten, złożony na marach, naprawdę umarł. Kontrreformacja podchwyciła to zdarzenie jako dowód fałszywości protestanckich praktyk i opisywała je w drukach wydawanych w całej Europie, między innymi w Kolonii i Neapolu.

Kim był kartograf związany z Bieździedzą i dlaczego jego mapy były ważne?

Stanisław Broniowski, właściciel Bieździedzy w XVI wieku, był posłem wysłanym na dwór sułtana Sulejmana Wspaniałego, a zarazem autorem pierwszego zachowanego opisu Krymu i twórcą map północnych wybrzeży Morza Czarnego. Ich wyjątkowość wynikała prawdopodobnie z tego, że powstały na podstawie bezpośrednich obserwacji podczas misji dyplomatycznych, a nie z relacji pośrednich. Mapy uznawane są dziś za zabytek polskiej kartografii i zostały opublikowane drukiem w 1963 roku.

Czy w Bieździedzy zachowały się budynki z okresu jej świetności?

Ze źródeł wynika, że dawne centrum wsi, zabudowa wzdłuż historycznego traktu, karczma i targowisko, nie przetrwało w rozpoznawalnej formie. Jedyną instytucją o nieprzerwanej ciągłości od czasów średniowiecznych pozostaje parafia Świętej Trójcy i jej kościół parafialny.

Czy Broniowscy byli jedynymi polskimi dyplomatami wysyłanymi do Tatarów?

Źródła dotyczące Bieździedzy wzmiankują, że przed Marcinem Broniowskim misję do Tatarów powierzono Andrzejowi Tarnowskiemu, która nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Oznacza to, że Broniowski był co najmniej jednym z kilku polskich dyplomatów aktywnych na tym kierunku, a nie jedynym. Szerzej zakrojona odpowiedź wymagałaby sięgnięcia do innych źródeł historycznych.

Fot. Henryk Bielamowicz / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)