Utonięcie: etapy, statystyki i ryzyko, które warto znać przed wejściem do wody

Tonięcie zabija szybciej, niż większość ludzi myśli. Cały proces od zanurzenia do zgonu trwa zazwyczaj od 3 do 5 minut i przebiega w ściśle określonych etapach. W Polsce w ciągu zaledwie dwunastu lat utonęło ponad 12 tysięcy osób, a statystyki pokazują, że ofiarą wody najczęściej pada mężczyzna w średnim wieku, latem, nad jeziorem lub rzeką.

Najważniejsze:

Czytaj także: Liderzy E5, w tym Polska, uzgodnili wspólne stanowisko przed szczytem NATO. Chcą „odnowienia Sojuszu”

• Tonięcie to rodzaj uduszenia: drogi oddechowe zostają zablokowane przez wodę, a mózg przestaje otrzymywać tlen.
• Cały proces trwa 3–5 minut i składa się z czterech etapów, z których każdy trwa od kilkudziesięciu sekund do półtorej minuty, pierwsza minuta jest krytyczna.
• W Polsce w latach 2000–2012 utonęło łącznie ponad 12 700 osób. Blisko połowa wszystkich przypadków miała miejsce w czerwcu, lipcu i sierpniu.
• Najbardziej narażeni są mężczyźni w wieku 45–59 lat. Najczęstszym miejscem są jeziora i rzeki, rzadziej morze.
• Tonący najczęściej nie krzyczy i nie macha rękami, tzw. nieme tonięcie jest niewidoczne z kilku metrów.

Czym jest tonięcie od strony medycznej

Utonięcie to gwałtowne uduszenie: płyn przedostaje się do dróg oddechowych i odcina dopływ tlenu do płuc oraz mózgu. Typowym skutkiem jest rozedma wodna płuc, a z ust lub nosa osoby, która utonęła, wydobywa się charakterystyczna piana określana jako „grzybek piany”. U ciał, które spędziły dłuższy czas w wodzie, skóra ulega charakterystycznym zmianom, staje się blade, pomarszczona i traci połysk, co w medycynie sądowej opisuje się jako „skórę praczek”.

Czytaj także: Ile polscy rodzice wydają na organizację Pierwszej Komunii?

Zdecydowana większość utonięć to nieszczęśliwe wypadki. Zdarzają się jednak również samobójstwa oraz zabójstwa, ofiarami bywają osoby nieumiejące pływać, będące pod wpływem alkoholu lub uprzednio ogłuszone. Warto przy tym obalić jeden powszechny mit: tonący najczęściej nie krzyczy i nie macha rękami. Organizm instynktownie angażuje całą pracę mięśni w próbę utrzymania głowy nad powierzchnią, nie pozostawiając zasobów na wzywanie pomocy. Obserwator z brzegu może nie dostrzec niczego niepokojącego, dopóki osoba nie zniknie pod wodą.

Cztery etapy tonięcia, i dlaczego pierwsza minuta jest krytyczna

Typowe tonięcie przebiega w czterech następujących po sobie fazach. Łączny czas rzadko przekracza 5 minut, co oznacza, że każde opóźnienie reakcji ma bezpośredni wpływ na szanse przeżycia.

• Okres oporutonący świadomie powstrzymuje się od oddychania, zużywając zapas tlenu, a poziom dwutlenku węgla we krwi zaczyna narastać. Faza ta trwa od 30 sekund do minuty. To moment, w którym interwencja ratownicza daje największe szanse powodzenia.
• Okres wydatnych ruchów oddechowychnarastające stężenie dwutlenku węgla wymusza próby zaczerpnięcia powietrza; do płuc i żołądka dostaje się woda. Faza trwa od minuty do około dwóch i pół minuty. Po jej zakończeniu szanse na ratunek gwałtownie maleją.
• Okres drgawkowy (zamartwiczy)mózg przekracza próg wytrzymałości na niedotlenienie, pojawiają się drgawki toniczno-kloniczne. Trwa około minuty do półtorej.
• Okres oddechów końcowychkrótkie, spazmatyczne wdechy i prężenia ciała, kończące się zgonem. Trwa od 30 do 60 sekund.

Czas całego procesu może się skrócić, gdy ofiara znalazła się pod wodą bez wcześniejszego zaczerpnięcia powietrza, lub wydłużyć, gdy wielokrotnie wynurzała się na powierzchnię. W praktyce oznacza to: im szybciej ktoś zauważy tonącego i wezwie pomoc, tym większa szansa, że interwencja nastąpi jeszcze w pierwszej lub drugiej fazie.

Słodka i słona woda, dwa różne mechanizmy śmierci

Mało kto zdaje sobie sprawę, że fizjologiczny przebieg utonięcia zależy od tego, gdzie doszło do wypadku. To rozróżnienie ma znaczenie nie tylko akademickie: zdecydowana większość polskich przypadków zdarza się w jeziorach i rzekach, a nie w morzu, co oznacza, że krajowe statystyki dotyczą niemal wyłącznie jednego z tych mechanizmów.

Woda słodka jest hipotoniczna w stosunku do krwi, ma niższe stężenie soli. Dzięki temu przenika stosunkowo szybko z pęcherzyków płucnych bezpośrednio do układu krwionośnego, rozcieńczając krew i wywołując jej nadmierne uwodnienie oraz rozpad krwinek czerwonych. Konsekwencją jest migotanie komór i ostra niewydolność krążenia. Paradoksalnie w płucach pozostaje wtedy stosunkowo niewiele wody.

Woda morska działa dokładnie odwrotnie. Jej wyższe stężenie soli powoduje, że zamiast wchłaniać się do naczyń, wyciąga z nich wodę i białko do przestrzeni pęcherzyków płucnych. Płuca zostają zalane, krew gęstnieje i dochodzi do wstrząsu z zatrzymaniem serca.

Kto i gdzie ginie w Polsce najczęściej

Analiza przeprowadzona w Narodowym Instytucie Zdrowia Publicznego, oparta na danych policji i rejestru zgonów GUS, obejmuje lata 2000–2012. W tym czasie w Polsce utonęło łącznie ponad 12 700 osób, co odpowiada medianie rocznego wskaźnika umieralności wynoszącej 2,6 przypadku na 100 000 mieszkańców. Liczba ta przez cały analizowany okres wykazywała tendencję spadkową.

Profil statystycznej ofiary jest wyraźny: mężczyzna w wieku 45–59 lat, najczęściej z wykształceniem zasadniczym zawodowym. Analiza nie wskazuje wprost jednej przyczyny tej zależności, jednak obraz jest spójny z tym, co wiadomo o ryzykownych zachowaniach nad wodą: zmniejszona rezerwa fizyczna w porównaniu z młodszym wiekiem, możliwe przecenianie własnych możliwości pływackich oraz statystycznie wyższe narażenie na czynniki ryzyka takie jak spożycie alkoholu.

Wyraźne różnice widać też między regionami. Najwyższy wskaźnik umieralności odnotowano w województwie warmińsko-mazurskim, mediana na poziomie 4,7 na 100 000 mieszkańców, a najniższy w województwie śląskim, gdzie wynosiła 1,2 na 100 000. Jeśli mieszkasz lub wypoczywasz na Warmii i Mazurach, twoje statystyczne ryzyko jest niemal czterokrotnie wyższe niż w przypadku mieszkańca Śląska. Warmia i Mazury to region o wyjątkowo gęstej sieci jezior i rzek, co bezpośrednio przekłada się na większą ekspozycję zarówno miejscowych, jak i turystów. Śląsk to z kolei obszar silnie zurbanizowany, z ograniczoną liczbą naturalnych zbiorników dostępnych rekreacyjnie.

Sezon letni odpowiada za blisko połowę zgonów

Czerwiec, lipiec i sierpień to zdecydowanie najbardziej niebezpieczne miesiące, w tym trzymiesięcznym oknie odnotowano niemal połowę wszystkich utonięć z analizowanego okresu, łącznie blisko 6 000 przypadków. Nie jest to zaskoczenie: latem Polacy masowo wyjeżdżają nad wodę, a rosnąca liczba osób w akwenach przekłada się bezpośrednio na rosnącą liczbę wypadków. Sezon wakacyjny to zarazem czas, gdy nad wodą częściej pojawia się alkohol, a do kąpieli wchodzą osoby nieoceniające właściwie swoich umiejętności pływackich.

Jeziora i rzeki groźniejsze niż morze

Wbrew intuicji to nie morze jest miejscem, gdzie ginie najwięcej osób. W rejestrach dominują jeziora, odpowiadające za jedną czwartą wszystkich zarejestrowanych zdarzeń, oraz rzeki z udziałem ponad jednej piątej przypadków. Morze to zaledwie kilka procent. Baseny i wanny stanowią margines: utonięcia w tych miejscach to średnio poniżej 5% wszystkich zgonów. W blisko jednej piątej przypadków nie odnotowano w ogóle miejsca zdarzenia, więc rzeczywisty rozkład może się nieco różnić od podanych wartości.

Najczęściej zadawane pytania

Czy tonący daje wyraźne sygnały, że potrzebuje pomocy?

Najczęściej nie. Organizm instynktownie angażuje całą pracę mięśni w utrzymanie głowy nad wodą, co nie pozostawia sił na wołanie o pomoc ani machanie rękami. Tzw. nieme tonięcie może być niewidoczne nawet z kilku metrów, osoba wygląda, jakby stała w wodzie lub odpoczywała. Obserwując kąpiących się, warto zwracać uwagę na osoby nieruchome, z głową nisko przy powierzchni lub z wyraźnie pustym spojrzeniem.

Czy tonięcie w słodkiej i słonej wodzie przebiega tak samo?

Nie. Woda słodka przenika do układu krwionośnego, rozcieńcza krew i wywołuje migotanie komór. Woda morska działa odwrotnie: wyciąga płyn z naczyń krwionośnych do płuc, zagęszcza krew i prowadzi do wstrząsu z zatrzymaniem serca. Oba procesy kończą się zgonem, ale przez odmienne mechanizmy fizjologiczne. Dla turysty wyjazd nad jezioro zamiast nad morze nie oznacza bezpieczeństwa, wręcz przeciwnie, to właśnie śródlądowe akweny odpowiadają za zdecydowaną większość polskich utonięć.

Dlaczego mężczyźni w średnim wieku toną najczęściej?

Analiza NIZP-PZH wskazuje grupę wiekową 45–59 lat jako najbardziej zagrożoną, nie podając jednej przyczyny. Prawdopodobnie nakładają się tu zmniejszona sprawność fizyczna w porównaniu z młodszymi latami, możliwe przecenianie własnych umiejętności pływackich oraz ryzykowne zachowania nad wodą. Dane wskazują też na związek z poziomem wykształcenia, najczęstszą ofiarą jest osoba z wykształceniem zasadniczym zawodowym.

Co zrobić, gdy zobaczę tonącego?

Przede wszystkim natychmiast wezwać pomoc pod numer alarmowy 112 lub zwrócić uwagę ratownika. Tonięcie trwa od 3 do 5 minut, więc każda chwila zwłoki zmniejsza szanse na ratunek. Jeśli dysponujesz przedmiotem, który tonący może chwycić, liną, kołem ratunkowym, gałęzią, możesz podać go z brzegu, nie wchodząc do wody. Wchodzenie do wody przez osobę bez przeszkolenia ratowniczego grozi tym, że tonący instynktownie chwyta się ratownika, narażając obie osoby na utonięcie.

Fot. Michał Robak / Pexels