Lotnicze Pogotowie Ratunkowe: sieć 22 baz, sześć nocnych dyżurów i białe plamy na mapie ratownictwa

Śmigłowiec ratunkowy zamiast karetki to często jedyna szansa na przeżycie, ale tylko wtedy, gdy w pobliżu działa baza LPR. Wieczorem, gdy większość baz kończy pracę, nocna mapa Polski kurczy się do zaledwie kilku punktów. Dla kogoś, kto dozna udaru lub wypadku po zmroku w odległym regionie kraju, oznacza to czekanie na maszyna lecącą z odległej bazy całodobowej, a każda minuta w ratownictwie medycznym ma swoją cenę.

Najważniejsze:

• LPR funkcjonuje jako publiczny zakład opieki zdrowotnej nadzorowany przez Ministra Zdrowia, działający w obecnym kształcie od 2000 roku.
• Sieć obejmuje 21 stałych baz i jedną bazę o charakterze sezonowym, w Koszalinie, której przekształcenie w całoroczną planowane jest na czwarty kwartał 2027 roku.
• Tylko sześć baz pracuje całą dobę: w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Gdańsku, Poznaniu i Lublinie. Pozostałe kończą działalność o godzinie 20:00.
• Stolice województw takie jak Białystok, Szczecin czy Katowice, a także peryferyjnie położone Suwałki, dysponują bazami czynnymi wyłącznie w ciągu dnia, nocą ich mieszkańcy zależą od śmigłowca przylatującego z jednej z sześciu odległych baz całodobowych.

Czym jest LPR i czym różni się od prywatnego operatora lotniczego

Lotnicze Pogotowie Ratunkowe to publiczny podmiot leczniczy działający w strukturze samodzielnego zakładu opieki zdrowotnej, bezpośrednio podległy resortowi zdrowia. Nie jest spółką prawa handlowego ani prywatnym operatorem, finansowanie, nadzór i decyzje strategiczne pozostają w rękach administracji państwowej. Obecna forma organizacyjna datuje się na obecna forma organizacyjna, jednak samą nazwę „Lotnicze Pogotowie Ratunkowe” instytucja uzyskała dopiero na mocy zarządzenia ministra zdrowia wydanego w listopadzie 2016 roku.

W ramach LPR funkcjonuje wyspecjalizowana jednostka odpowiedzialna za nadzorowanie i koordynowanie całego krajowego systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego, Krajowe Centrum Monitorowania Ratownictwa Medycznego. Oznacza to, że LPR pełni podwójną rolę: jest jednocześnie operatorem floty śmigłowców i instytucją zarządzającą ratownictwem w skali całego kraju. To rozróżnienie ma praktyczne konsekwencje, instytucja ta nie tylko realizuje loty, lecz też decyduje o priorytetach i dysponuje zasobami ogólnopolskiej sieci ratunkowej.

Sieć baz HEMS: 21 stałych punktów i jedna sezonowa luka

Śmigłowcowa Służba Ratownictwa Medycznego (w skrócie HEMS, od angielskiego określenia tego rodzaju służb) opiera się w Polsce na 21 bazach stałych i jednej bazie o charakterze czasowym, zlokalizowanej w Koszalinie. Ta ostatnia jest jedyną w sieci, dla której publicznie ogłoszono konkretny harmonogram zmiany statusu: po wybudowaniu nowej infrastruktury, planowanym na planowany termin, ma stać się placówką całoroczną. Wszystkie maszyny eksploatowane w sieci baz to śmigłowce typu Eurocopter EC 135.

Rozmieszczenie baz obejmuje różne regiony kraju, od Białegostoku i Suwałk na wschodzie i północnym wschodzie, przez Wrocław i Zieloną Górę na zachodzie, po Sanok na południu. Poniższa tabela zestawia wszystkie lokalizacje wraz z przypisanym identyfikatorem radiowym oraz trybem pracy:

Dzień kontra noc: jak bardzo kurczy się sieć po godzinie 20:00

W ciągu dnia Polska dysponuje 21 (lub 22, wliczając Koszalin w sezonie) aktywnymi bazami rozmieszczonymi stosunkowo równomiernie na całym terytorium. Ppo godzinie 20:00 aktywnych pozostaje zaledwie kilka baz: Warszawa, Kraków, Wrocław, Gdańsk, Poznań i Lublin.

Konsekwencje tego stanu są szczególnie odczuwalne w regionach peryferyjnych. Suwałki, miasto położone na północnym wschodzie kraju, po godzinie 20:00 zależą od śmigłowca przylatującego z Gdańska lub Poznania, które są najbliższymi bazami całodobowymi. Podobna sytuacja dotyczy Białegostoku: stolica województwa i duże miasto regionu kończy dyżur o 20:00, mimo że obsługuje rozległy, słabo zaludniony region. Szczecin, duże miasto portowe na zachodnim krańcu kraju, po zmroku przekazuje odpowiedzialność bazie we Wrocławiu lub Poznaniu. Mieszkaniec wsi w pobliżu Suwałk lub Szczecina, który dozna nocą zawału lub wypadku drogowego, czeka na śmigłowiec z odległości, która w medycynie ratunkowej bywa nie do nadrobienia.

Źródło nie wyjaśnia, co ograniczało tempo tego procesu ani czy w najbliższych latach planowane jest kolejne rozszerzenie.

Lądowiska przyszpitalne: obowiązek prawny i wyzwanie inżynierskie

Lądowiska przyszpitalne stanowią istotny element infrastruktury ratowniczej, umożliwiający śmigłowcom lądowanie bezpośrednio przy szpitalach.

Lądowisko przyszpitalne to jednak znacznie więcej niż wydzielony plac. Przepisy lotnicze nakładają rygorystyczne wymagania środowiskowe, w tym dotyczące poziomu hałasu, które w przypadku szpitali w gęstej zabudowie miejskiej mogą stwarzać poważne trudności projektowe. Dochodzi do tego wymóg operacyjny: LPR jako operator jest zobowiązany do wykonywania operacji na takich lądowiskach w tak zwanej pierwszej klasie osiągowej. Oznacza to, że przez cały czas trwania startu i lądowania musi istnieć techniczna możliwość bezpiecznego przerwania procedury i odlotu na lądowisko zapasowe. Wymóg ten wpływa zarówno na dobór pogody, jak i na sposób podejścia do lądowania, a w skrajnych przypadkach może wykluczać pewne lokalizacje jako zbyt ryzykowne. Źródło nie podaje danych na temat liczby szpitali, które wybudowały lądowiska po wejściu obowiązku w życie, ani ile z nich napotkało trudności w realizacji tego wymogu.

Miejsca gminne: gdy prawo nie nadąża za praktyką

Odrębną kategorię infrastruktury stanowią tak zwane miejsca gminne, termin wymyślony przez sam LPR, nieposiadający podstawy ustawowej. Docelowo każda gmina w Polsce miałaby mieć wyznaczone takie miejsce, służące przekazywaniu pacjentów z naziemnych zespołów ratownictwa medycznego do śmigłowca podczas nocnych lotów HEMS. Po przejęciu pacjenta śmigłowiec transportuje go do specjalistycznego centrum wyposażonego w lądowisko działające całą dobę.

Historia formalna tych miejsc jest symptomatyczna dla napięcia między praktyką ratownictwa a przepisami lotniczymi. Pierwotnie miejsca gminne klasyfikowano na podstawie przepisów dotyczących tak zwanych innych miejsc przystosowanych do startów i lądowań. Nowelizacja prawa lotniczego usunęła tę kategorię z porządku prawnego, jednak program wyznaczania miejsc gminnych jest kontynuowany mimo braku wyraźnej podstawy ustawowej. To przykład sytuacji, w której pilna potrzeba operacyjna wyprzedziła ramy regulacyjne, i nikt nie zdążył ich zaktualizować.

Najczęściej zadawane pytania

Czy rozszerzenie dyżurów całodobowych coś kosztuje, i dlaczego trwa to tak długo?

Źródło nie podaje żadnych danych finansowych dotyczących kosztów rozszerzania dyżurów całodobowych ani nie wyjaśnia, co hamowało ten proces. Jedyną konkretną zapowiedzią kolejnej zmiany jest planowane przekształcenie bazy w Koszalinie z sezonowej na całoroczną.

Jak sezonowa baza w Koszalinie pomaga, i komu nie pomaga, latem?

Baza koszalińska funkcjonuje jako czasowa, co oznacza, że przez część roku mieszkańcy regionu Koszalina mają lokalny dostęp do śmigłowca ratunkowego, a przez resztę roku zależą od bazy odległej. Sezon letni to jednocześnie czas wzmożonego ruchu turystycznego na Pomorzu, plaże, drogi krajowe i campingi przyciągają miliony odwiedzających, co statystycznie zwiększa ryzyko wypadków i nagłych zachorowań. Paradoksalnie baza działa sezonowo, co częściowo odpowiada na letnie zapotrzebowanie, ale jej brak poza sezonem oznacza, że stali mieszkańcy regionu przez większość roku pozbawieni są lokalnego wsparcia śmigłowcowego po godzinie 20:00. Źródło nie precyzuje, w jakich dokładnie miesiącach baza jest czynna.

Co się dzieje, gdy lądowisko przyszpitalne musi być na dachu lub w trudnej lokalizacji?

Przepisy lotnicze wymagają, by operacje na lądowiskach przyszpitalnych były wykonywane w tak zwanej pierwszej klasie osiągowej, co oznacza, że śmigłowiec musi być w stanie w każdej chwili bezpiecznie przerwać start lub lądowanie i odlecieć na lotnisko zapasowe. W praktyce wymóg ten może wykluczać część lokalizacji jako zbyt ryzykowne, szczególnie wtedy, gdy w pobliżu nie ma przestrzeni umożliwiającej awaryjne lądowanie, a dookoła są budynki lub inne przeszkody. Źródło wskazuje, że lądowiska przyszpitalne w środowisku nieprzyjaznym (czyli tam, gdzie brakuje naturalnych miejsc awaryjnego lądowania) podlegają szczególnym rygorom. Ile szpitali napotkało realne trudności z uzyskaniem zgód lub dostosowaniem lądowisk do tych wymogów, tego dostępne informacje nie ujawniają.

Źródło: Wikimedia Commons (Public domain)