Jason Statham: od ulicznego handlarza i kadrowicza do miliardera kina akcji

Zanim Jason Statham zaczął demolować auta i pokonywać dziesiątki przeciwników jednocześnie, sprzedawał na ulicy nieoryginalne ozdoby i perfumy i reprezentował Anglię w skokach do wody. Jego droga do statusu jednej z najbardziej dochodowych marek Hollywood jest bardziej nieoczywista niż fabuła niejednego z jego filmów, i właśnie dlatego warto ją przeanalizować, a nie tylko streścić.

Najważniejsze:

• Statham przez lata był zawodnikiem kadry narodowej w skokach do wody i w 1990 roku reprezentował Anglię na Igrzyskach Wspólnoty Narodów, ta dyscyplina fizyczna okazała się fundamentem jego późniejszej kariery kaskaderskiej.
• Do kina trafił nie przez szkołę aktorską, lecz przez autentyczną przeszłość targowego handlarza, Guy Ritchie szukał wiarygodności, a Statham miał ją udokumentowaną własnym życiorysem.
• Filmy z jego udziałem wygenerowały łącznie przychody, które plasują go w czołówce najbardziej dochodowych aktorów akcji swojego pokolenia.
• Jest jednym z niewielu współczesnych aktorów akcji, którzy samodzielnie wykonują niemal wszystkie niebezpieczne sceny, nie jako popis, lecz jako naturalną konsekwencję wieloletniego treningu sportowego i bojowego.

Sportowiec, który nie pojechał na olimpiadę, i co z tego wyniknęło

Jason Michael Statham urodził się 26 lipca 1967 roku w Shirebrook w hrabstwie Derbyshire. Jego matka Eileen była tancerką, a ojciec Barry utrzymywał się jako uliczny sprzedawca i wokalista występujący w lokalnych klubach i pubach. Młodość spędził wraz z bratem w londyńskiej dzielnicy Sydenham.

Sportowa biografia Stathama jest znacznie bogatsza, niż sugeruje typowy akapit w jego biogramie. Przez wiele lat trenował skoki do wody i pływanie, a równolegle opanowywał boks, kickboxing, capoeirę oraz wschodnie sztuki walki, takie jak boks tajski czy kung-fu. Jako członek brytyjskiej kadry narodowej w skokach do wody wystartował w 1990 roku na Igrzyskach Wspólnoty Narodów w Auckland, rywalizując w skokach z wieży dziesięciometrowej oraz z trampoliny metrowej i trzymetrowej.

Warto jednak zwrócić uwagę na to, czego ta historia nie zawiera: Statham nie wystąpił na igrzyskach olimpijskich. Kariery sportowców na poziomie reprezentacyjnym, którzy nie trafiają na olimpiadę, rzadko kończą się czymkolwiek poza powrotem do zwykłego życia. W jego przypadku stało się inaczej, ale nie dlatego, że sport otworzył mu drzwi do Hollywood. Otworzył mu je dopiero po kilku latach i kilku zupełnie różnych wcieleniach zawodowych. Pytanie, które rzadko pada: czy gdyby pojechał na olimpiadę i odniósł sukces, w ogóle skończyłby przed kamerą? Prawdopodobnie nie. Sportowa porażka okazała się trampoliną w zupełnie innym sensie niż sportowym.

Dla porównania: wielu aktorów akcji z jego pokolenia i poprzedniego, takich jak Jean-Claude Van Damme czy Dolph Lundgren, również wywodzi się z dyscyplin sportowych i sztuk walki. Jednak żaden z nich nie połączył tej bazy z wiarygodnością uliczną i modelingiem w tak specyficzny sposób, który przyciągnął uwagę reżysera pokroju Guya Ritchiego.

Handlarz, model i aktor: trzy tożsamości, jedna przepustka

Po zakończeniu kariery sportowej Statham nie trafił od razu przed kamery filmowe. Przez pewien czas utrzymywał się, oferując przechodniom nieoryginalne ozdoby i perfumy nieznanego pochodzenia, a także próbował sił jako aktor teatrów ulicznych. Równolegle trafił do świata modelingu, w 1994 roku pojawił się przed kamerą teledyskową jako model w produkcji grupy Erasure. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych rozpoczął współpracę z marką French Connection przy kampaniach reklamowych.

Ta sekwencja, wyczynowy sportowiec, targowy handlarz, model, brzmi jak skonstruowana na potrzeby wywiadu. Tymczasem to właśnie ona, nieplanowanie i przypadkowo, złożyła się na profil, którego szukał Guy Ritchie. Marka French Connection była jednym z głównych finansujących komedię kryminalną Ritchiego z 1998 roku. Gdy reżyser dowiedział się o targowej przeszłości Stathama, uznał, że ma przed sobą człowieka, a nie aktora grającego człowieka. Różnica była dla niego kluczowa.

Tu warto zadać pytanie krytyczne: czy Statham miał wybór, czy raczej był skazany na ten typ ról? Odpowiedź jest niejednoznaczna. Z jednej strony jego autentyczność była atutem, brak formalnego aktorskiego wykształcenia przestał być przeszkodą, gdy reżyser szukał właśnie kogoś spoza szkoły aktorskiej. Z drugiej strony ta sama autentyczność przez lata ograniczała go do określonego repertuaru: twardziel, były wojskowy, człowiek z marginesu z kodeksem. Ritchie dał mu szansę, ale jednocześnie wyznaczył ścieżkę, z której Statham przez wiele lat nie schodził.

Ritchie, Przekręt i mechanizm nieoczywistego startu

Debiutancka rola Stathama w filmie kryminalnym Ritchiego z 1998 roku, postać Bacona, uczestnika czwórki przyjaciół wciągniętych w rozgrywkę z lokalnym gangsterem, była małym krokiem. Prawdziwym przełomem okazał się Przekręt z 2000 roku, gdzie Statham zagrał ulicznego naciągacza z zamiłowaniem do nielegalnych starć bokserskich, dzieląc ekran z Bradem Pittem, Beniciem del Toro i Dennisem Fariną. Film odniósł komercyjny sukces i skutecznie wypchnął Stathama w stronę dużych produkcji.

Mechanizm tej kariery jest wart podkreślenia, bo różni się od standardowej hollywoodzkiej trajektorii. Statham nie przeszedł przez przesłuchania do dziesiątek ról, nie kształcił się formalnie w kierunku aktorskim, nie grał przez lata w teatrze. Zamiast tego jego rzeczywiste życie zastąpiło CV. To rzadki model, i jeden, którego nie da się powtórzyć według instrukcji. Działa wyłącznie wtedy, gdy reżyser szuka dokładnie tego, czym kandydat naprawdę jest.

Czy brak formalnego szkolenia aktorskiego był dla niego przeszkodą? W pewnym sensie tak, recenzenci przez lata zwracali uwagę, że jego role mieszczą się w wąskim spektrum emocjonalnym, a dramatyczny zasięg bywa ograniczony. Ale w gatunku, który ceni wiarygodność fizyczną i charyzmę ponad niuanse psychologiczne, to ograniczenie rzadko miało przełożenie na wyniki kasowe.

Kaskader bez dublera: co naprawdę oznacza robienie własnych scen

Wśród gwiazd kina akcji Statham zajmuje osobną kategorię: według dostępnych źródeł zagrał osobiście w niemal wszystkich niebezpiecznych sekwencjach swoich filmów. W serii Transporter, gdzie od 2002 do 2008 roku wcielał się w Franka Martina, dostarczyciela przesyłek z przeszłością komandosa, samodzielnie wykonywał ryzykowne sekwencje, które u wielu innych aktorów wymagałyby podmianki.

To nie jest wyłącznie kwestia ambicji ani wizerunku, lecz bezpośredni skutek jego sportowej biografii: wieloletni trening w skokach do wody, opanowanie kilku stylów walki, fizyczna kondycja na poziomie zawodniczym, to wszystko razem sprawia, że Statham jest w stanie wykonać rzeczy, których aktor bez tej bazy po prostu nie jest w stanie zrobić bezpiecznie. Dla porównania: Tom Cruise, często chwalone za własnoręczne wykonywanie kaskaderskich scen, doszedł do tego przez lata specjalnego przygotowania już w trakcie kariery filmowej. Statham miał tę bazę zanim w ogóle stanął przed kamerą.

Zauważyć, co to oznacza dla budżetów produkcji: mniejsze koszty po stronie zespołów kaskaderskich, prostsze ubezpieczenia i krótszy czas na planie. To element, który rzadko pojawia się w dyskusjach o jego wartości dla studiów, a ma realne przełożenie finansowe.

Fenomen miliardowych przychodów: dlaczego akurat on, a nie inni?

Filmy Stathama wygenerowały łącznie przychody plasujące go w czołówce najbardziej dochodowych aktorów akcji swojego pokolenia. To wynik, który wymaga kontekstu, bo sam w sobie niewiele mówi.

Dla porównania generacyjnego: aktorzy akcji z poprzedniej dekady, Van Damme, Steven Seagal, Dolph Lundgren, osiągali podobne liczby w przeliczeniu na liczbę filmów znacznie trudniej i głównie dzięki rynkowi wideo, a nie kinowemu. Stallone i Schwarzenegger budowali swoje franczyzy w zupełnie innych warunkach rynkowych, gdy telewizja kablowa i streaming jeszcze nie konkurowały z kinem. Statham wchodził na rynek w momencie, gdy gatunek filmów akcji był zmęczony własną formułą, a widzowie szukali alternatywy dla efektów specjalnych i superbohaterów.

Co go wyróżniało na tle konkurencji? Kilka czynników działało jednocześnie. Po pierwsze, wiarygodność fizyczna, której nie budował na potrzeby roli, lecz przyniósł z zewnątrz. Po drugie, skala, grał zarówno w niezależnych produkcjach kryminalnych Ritchiego, jak i w dużych hollywoodzkich franczyzach, co dawało mu widoczność w różnych segmentach widowni. Po trzecie, powtarzalność: widzowie wiedzieli, czego się spodziewać po filmie z jego udziałem, i to poczucie przewidywalności jest w kinie akcji wartością, nie słabością.

Anglojęzyczna Wikipedia wprost przypisuje mu zasługę w odrodzeniu gatunku filmów akcji w pierwszych dwóch dekadach XXI wieku. To mocna teza, ale ma uzasadnienie: gdy Statham budował swoją markę, kino akcji walczyło o widza z superbohaterami i CGI. Odpowiedzią, którą zaproponował, był człowiek z krwi i kości, bez zbroi i bez supermocy, za to z realnym warsztatem i fizyczną wiarygodnością.

Szersze portfolio i granice gatunku

Poza serią Transporter Statham regularnie pojawiał się w dużych produkcjach jako jeden z wielu gwiazdorskich nazwisk: w dreszczowcu z Tomem Cruise’em, we Włoskiej robocie u boku Marka Wahlberga i Charlize Theron, w horrorze science-fiction Johna Carpentera z Ice Cube’em, w sensacyjnym filmie z Jetem Li. W 2006 roku zagrał główną rolę w Adrenalinie, postać zabójcy, którego jedynym sposobem na powstrzymanie trucizny jest utrzymywanie ciągłego wyrzutu adrenaliny. Od 2010 roku pojawia się regularnie w serii Niezniszczalni jako specjalista od walki bronią białą. W 2003 roku użyczył głosu postaci sierżanta Watersa w grze Call of Duty.

Uczciwa ocena tej filmografii wymaga jednak przyznania: nie wszystko w niej błyszczy. Statham wielokrotnie pojawiał się w rolach drugoplanowych lub w produkcjach, które nie zostały zapamiętane poza wąskim gronem fanów gatunku. Chaos, dramat z Ryanem Philippem i Wesleyem Snipesem, czy kryminalny Revolver Ritchiego z tego samego roku, to tytuły, które nie zbudowały trwałego miejsca w historii kina. Statham bywa „skazany” na gatunek nie dlatego, że chce, ale dlatego, że rynek widzi go w określonym miejscu i niechętnie pozwala mu z niego wychodzić. To jest napięcie, które w jego karierze istnieje od początku i nie zostało w pełni rozwiązane.

Życie prywatne

W latach 1997–2004 Statham pozostawał w związku z modelką i aktorką Kelly Brook. Następnie spotykał się z australijską aktorką i piosenkarką Sophie Monk, która wcześniej była członkinią girlsbandu Bardot, a później z Alexą Zosman. Od 2010 roku jest w związku z brytyjską modelką Rosie Huntington-Whiteley. Para ogłosiła zaręczyny w 2016 roku, a w 2017 roku przyszedł na świat ich syn Jack Oscar.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego Statham nie poszedł do szkoły aktorskiej, skoro chciał grać w filmach?

Z dostępnych źródeł wynika, że do aktorstwa nie trafił przez ambicję aktorską, lecz przez przypadkowy splot okoliczności, modeling, kontakty branżowe i zainteresowanie Guya Ritchiego jego autentyczną przeszłością. Szkoła aktorska zakłada celowe dążenie do zawodu; Statham doszedł do niego inną drogą, i to właśnie ta droga okazała się jego atutem, a nie brakiem.

Czy brak formalnego wykształcenia aktorskiego ograniczał jego karierę?

W pewnym sensie tak. Statham przez lata był obsadzany w podobnym typie ról, twardziel, były wojskowy, człowiek z kodeksem, i rzadko dostawał propozycje wymagające szerokiego spektrum emocjonalnego. Z drugiej strony w gatunku, który premiuje wiarygodność fizyczną i charyzmatyczną obecność na ekranie, to ograniczenie miało minimalne przełożenie na wyniki kasowe. Jego filmy zarabiały bez względu na recenzje dotyczące głębi psychologicznej.

Co wyróżnia Stathama na tle innych aktorów akcji jego pokolenia?

Przede wszystkim kombinacja trzech elementów: wiarygodność fizyczna wyniesiona z prawdziwego treningu sportowego i bojowego (a nie zbudowana specjalnie na potrzeby roli), autentyczność uliczna, która przyciągnęła Ritchiego, oraz konsekwentna marka oparta na samodzielnym wykonywaniu kaskaderskich scen. Żaden z aktorów akcji poprzedniej generacji, Van Damme, Seagal, Lundgren, nie połączył tych elementów w tym samym zestawie ani nie trafił na rynek w podobnym momencie gatunkowego przesilenia.

Czy wszystkie filmy Stathama odniosły sukces komercyjny?

Nie. Część jego filmografii to produkcje zapomniane lub przyjęte chłodno, niektóre dramaty kryminalne z połowy lat dwutysięcznych nie zostawiły trwałego śladu ani w kasie, ani w krytyce. Jego siłą nie jest bezbłędna selekcja projektów, lecz marka, która sprawia, że nawet przeciętna produkcja z jego nazwiskiem ma gwarantowany próg oglądalności. To odróżnia go od aktorów, którzy zależą od jakości każdego pojedynczego tytułu.

Fot. MTV International / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)