4,52 mln Polaków oszczędza w PPK, a aktywa urosły o 44 proc. w rok. Ale w mikrofirmach program prawie nie istnieje

Na koniec września w Pracowniczych Planach Kapitałowych oszczędzało 4,52 mln osób, a wskaźnik partycypacji sięgnął 63 proc. — wynika z analizy Igi Rozbickiej i Marty Seredyńskiej opublikowanej w „Tygodniku Gospodarczym” Polskiego Instytutu Ekonomicznego. Wartość aktywów funduszy zdefiniowanej daty wyniosła 58,7 mld zł — o 44 proc. więcej niż rok wcześniej. Za optymistycznymi liczbami kryje się jednak nierównowaga: o ile w największych firmach uczestniczy w programie 92 proc. uprawnionych, o tyle wśród pracodawców zatrudniających mniej niż 10 osób umowę o zarządzanie PPK ma zaledwie 16 proc.

Oszczędzanie na emeryturę wciąż w mniejszości

Tło programu pozostaje niezmiennie trudne. Według Eurobarometru w 2023 r. tylko 20 proc. Polaków uważało, że po osiągnięciu wieku emerytalnego będzie dysponować środkami pozwalającymi na godne życie. Z badania Velo Banku z września 2026 r. wynika z kolei, że co czwarty Polak nie ma żadnych oszczędności, a spośród oszczędzających jedynie 28 proc. odkłada z myślą o emeryturze — najczęstszym celem pozostaje „czarna godzina”, wskazywana przez 53 proc. badanych.

PPK są jedną z odpowiedzi na tę niską skłonność do oszczędzania — jak przypominają autorki analizy, program wykorzystuje klasyczne instrumenty behawioralnych polityk publicznych: opcję domyślną i mechanizm ponownego zapisu. Ich skuteczność najlepiej pokazał autozapis z kwietnia 2023 r., po którym liczba oszczędzających skoczyła z 2,58 mln pod koniec lutego do 3,30 mln na początku maja 2023 r. Dziś uczestników przybywa systematycznie: o 53 tys. w ciągu miesiąca i o 0,52 mln w ciągu roku. Rosną też aktywa — 58,7 mld zł na koniec września oznacza o 0,91 mld zł więcej niż miesiąc wcześniej i o 44 proc. więcej niż rok temu (40,82 mld zł).

Im mniejsza firma, tym rzadziej PPK

Rozkład uczestnictwa jest jednak mocno nierówny. Wskaźnik partycypacji wynosi 92 proc. w firmach zatrudniających ponad 1000 osób, 69 proc. przy zatrudnieniu 250–999 osób, 42 proc. w firmach 50–249-osobowych i 34 proc. w zatrudniających 10–49 pracowników. W najmniejszych podmiotach sięga wprawdzie 75 proc., ale — jak zastrzegają autorki — ten wynik trzeba interpretować ostrożnie: oficjalny wskaźnik uwzględnia wyłącznie firmy z aktywną umową o zarządzanie PPK i co najmniej jednym aktywnym rachunkiem.

Pełniejszy obraz dają szacunki Ministerstwa Finansów: w 2025 r. umowę o zarządzanie PPK miało 35 proc. pracodawców, a wśród zatrudniających mniej niż 10 osób — zaledwie 16 proc. (dla porównania: 80 proc. w firmach 10–49-osobowych i 95 proc. — najwięcej — w zatrudniających 50–249 osób). Co istotne, brak umowy nie musi oznaczać łamania prawa: zwolnienia dotyczą m.in. mikroprzedsiębiorstw, w których wszyscy uprawnieni pracownicy zrezygnowali z uczestnictwa.

Zwroty rzadkie, przed nami autozapis 2027

Część uczestników wycofuje środki przed emeryturą, ale skala zjawiska jest ograniczona: według PFR Portal PPK w I kwartale 2026 r. udział zwrotów w liczbie uczestników wyniósł mniej niż 5 proc., a 56 proc. osób, które kiedykolwiek dokonały zwrotu, zrobiło to tylko raz. Autorki przypominają, że wcześniejszy zwrot jest kosztowny: 30 proc. wpłat pracodawcy trafia na konto w ZUS, dopłaty państwa podlegają zwrotowi, a od zysków kapitałowych pobierany jest podatek — wyjątkiem są wypłaty na cele mieszkaniowe (z obowiązkiem zwrotu) oraz w razie poważnej choroby.

Konkluzja analizy jest wyważona: PPK sprzyjają akumulacji długoterminowych oszczędności, ale sama konstrukcja programu nie przełamie wszystkich barier — od przekonań o roli państwa w zabezpieczeniu starości, przez zaufanie do instytucji finansowych, po napięcie między regularnymi wpłatami a bieżącymi wydatkami. Mimo tych ograniczeń systematyczny wzrost liczby uczestników świadczy — zdaniem ekspertek PIE — o sukcesie programu, a zaplanowany na 2027 r. kolejny automatyczny zapis prawdopodobnie przyniesie następny skokowy wzrost uczestnictwa.

Źródło: „Tygodnik Gospodarczy” Polskiego Instytutu Ekonomicznego