Emerytura: jak działa, kto płaci i dlaczego system może nie wytrzymać

Skąd pochodzi emerytura i czemu służy

Słowo „emerytura” wywodzi się z łacińskiego czasownika oznaczającego zasłużyć, a w dawnej polszczyźnie funkcjonowała ona pod nazwą renty starczej. Dziś to regularne, miesięczne świadczenie z systemu zabezpieczenia społecznego, do którego prawo nabywa się po osiągnięciu określonego wieku i które co do zasady jest wypłacane aż do śmierci świadczeniobiorcy.

Najważniejsze:

• Na świecie funkcjonują dwa główne modele finansowania emerytur: repartycyjny, gdzie składki bieżących pracowników finansują wypłaty dla dzisiejszych emerytów, oraz kapitałowy, gdzie każdy odkłada na własny rachunek i zgromadzony majątek może przejść na spadkobierców.
• Wiek uprawniający do emerytury różni się między krajami o ponad dekadę: najwcześniej, już w wieku 55 lat, mogą z niej skorzystać kobiety w Rosji, na Białorusi i Ukrainie, najdłużej pracują obywatele Norwegii i Wielkiej Brytanii.
• Systemy repartycyjne są szczególnie narażone na zmiany demograficzne, ponieważ ich wydolność zależy od liczby aktywnych zawodowo; systemy kapitałowe z kolei reagują boleśnie na kryzysy finansowe i wahania rynku.
• Jednoznaczne prognozy na połowę stulecia wskazują, że w wielu krajach jeden emeryt będzie przypadał na zaledwie półtora lub dwa pracujących, to matematyczne wyzwanie, którego żaden system nie rozwiąże bez reform.

Cel systemu emerytalnego jest jednak szerszy niż samo przekazanie pieniędzy starszej osobie. Patrząc na życie jednostki: system ma wygładzać poziom konsumpcji między latami zarobkowania a starością, tak by nagłe wyjście z rynku pracy nie oznaczało równie nagłego ubóstwa. Patrząc na całą gospodarkę: system emerytalny rozdziela bieżący produkt krajowy brutto pomiędzy aktywnych zawodowo i tych, którzy już zakończyli karierę zawodową, a jednocześnie generuje oszczędności zasilające rynek kapitałowy.

Główne cele, które systemy emerytalne mają realizować, to: zapewnienie bezpieczeństwa ekonomicznego w starszym wieku, ochrona przed gwałtownym pogorszeniem standardu życia po zakończeniu pracy, łagodzenie biedy przez redystrybucję dochodów i majątku, a także stymulowanie wzrostu gospodarczego przez właściwe działanie rynku pracy oraz rynku kapitałowego.

Dwa modele finansowania: wspólna pula kontra własny rachunek

Krajowe systemy emerytalne opierają się zazwyczaj na jednym z dwóch modeli ubezpieczeniowych albo łączą oba w różnych proporcjach. Wybór modelu to decyzja polityczna i ekonomiczna zarazem i każda z opcji niesie ze sobą odmienny zestaw ryzyk.

System repartycyjny: solidarność pokoleń i jej granice

W modelu repartycyjnym, zwanym też pay-as-you-go, składki aktywnych zawodowo trafiają do wspólnej puli i natychmiast finansują bieżące wypłaty dla obecnych świadczeniobiorców. Kiedy pracownik sam przechodzi na emeryturę, jego świadczenie pochodzi już ze składek kolejnego pokolenia. Po śmierci emeryta wypłaty ustają, a wszystkie wcześniej wpłacone przez niego środki pozostają w obiegu systemu, nie można ich odziedziczyć.

Fundamentem tego rozwiązania jest niepisana zasada solidarności pokoleń: młodsi finansują starszych w nadziei, że sami doczekają analogicznego wsparcia. Mechanizm działa stabilnie tylko przy odpowiedniej liczbie pracowników względem emerytów. To właśnie dlatego trwałe trendy demograficzne, starzenie się społeczeństwa, niski przyrost naturalny, są dla systemów repartycyjnych poważnym zagrożeniem strukturalnym, a nie chwilowym wahnięciem.

Zwolennicy tego modelu wskazują, że spełnia on postulaty wyrównywania różnic społecznych i wspólnej odpowiedzialności za los najsłabszych: osoby, które wskutek wojen, długotrwałego bezrobocia lub innych nieprzewidzianych zdarzeń losowych nie zdążyłyby zgromadzić własnego kapitału, i tak otrzymują świadczenie.

System kapitałowy: własne oszczędności i ryzyko rynku

W modelu kapitałowym pracownik przez całą aktywność zawodową odprowadza składki lokowane na indywidualnych, oprocentowanych rachunkach. Po przejściu na emeryturę może wypłacić cały zgromadzony kapitał wraz z odsetkami lub pobierać wyłącznie miesięczne świadczenie z wypracowanych odsetek, przez resztę życia. Kluczowa przewaga nad modelem repartycyjnym: majątek zgromadzony na rachunku może po śmierci pracownika przejść na jego bliskich.

Historia tego rozwiązania jest zaskakująco długa. Mechanizmy podobne do kapitałowego stosowały już w XVI wieku cechy rzemieślnicze i stowarzyszenia branżowe, a w wielu krajach europejskich od XVII stulecia lokaty bankowe służyły jako forma zabezpieczenia przyszłości dzieci lub osób starszych. Współcześnie rolę tych lokat pełnią fundusze emerytalne opierające się na relatywnie bezpiecznych instrumentach inwestycyjnych, co jednak nie oznacza pełnej odporności na kryzysy finansowe i rynkowe zawirowania.

Systemy poza modelem ubezpieczeniowym

Obok obu głównych modeli funkcjonują systemy zaopatrzeniowe, którymi objęte są umundurowane służby państwowe: wojsko i formacje mundurowe. Od wynagrodzenia żołnierza lub funkcjonariusza nie pobiera się składki emerytalnej, a odpowiednia ustawa gwarantuje świadczenie finansowane wprost z budżetu państwa.

Osobną kategorię stanowią budżetowe systemy uposażenia w stanie spoczynku, obejmujące niektóre urzędy publiczne. Osoba objęta takim systemem formalnie nie kończy pełnienia funkcji, lecz przechodzi w stan spoczynku i zamiast emerytury nadal pobiera uposażenie bezpośrednio z macierzystej jednostki budżetowej.

Wiek emerytalny: dlaczego różnica sięga ponad dekady

Granica wieku uprawniająca do emerytury nie jest wartością uniwersalną, różni się między krajami nawet o kilkanaście lat. Najwcześniej na emeryturę mogą przejść kobiety w Rosji, na Białorusi i Ukrainie: już po ukończeniu 55 lat. Najdłużej pracują kobiety w Norwegii i Wielkiej Brytanii, odpowiednio do 67. i 68. roku życia. W przypadku mężczyzn najniższy wiek obowiązuje w Rosji, na Białorusi i Ukrainie i wynosi 60 lat, najwyższy ponownie w Norwegii i Wielkiej Brytanii.

Różnice te odzwierciedlają nie tyle hojność poszczególnych państw, ile złożoną równowagę między długością życia obywateli, kondycją finansów publicznych, strukturą rynku pracy i decyzjami politycznymi. Kraje wyznaczające wysoki wiek emerytalny biorą pod uwagę rosnącą oczekiwaną długość życia i konieczność zachowania wypłacalności systemu. Kraje z niskim wiekiem emerytalnym często zmagają się z trudnymi do zrewidowania historycznymi zobowiązaniami, zmiana takich progów niesie bowiem wysoki koszt polityczny i społeczny. To zestawienie dobitnie pokazuje, że nie istnieje jeden optymalny próg emerytalny: każdy kraj balansuje między matematyką systemu a oczekiwaniami własnych obywateli.

Ryzyka, które zagrażają systemom emerytalnym

Systemy emerytalne obciążone są kilkoma kategoriami ryzyka, które są zarazem wysokie i trudne do przewidzenia z odpowiednim wyprzedzeniem.

Ryzyko demograficzne wynika ze zmieniającej się struktury wiekowej populacji. Jednoznaczne prognozy na połowę stulecia są alarmujące: w Stanach Zjednoczonych na jednego emeryta przypadać będą niespełna trzy osoby pracujące, we Francji i w Polsce, mniej więcej dwie, w Niemczech, 1,6, a we Włoszech zaledwie 1,5. W przypadku Polski warto podkreślić, że wskaźnik 1,9 zakłada utrzymanie podwyższonego wieku emerytalnego; bez tej korekty prognoza spada do 1,3, co oznaczałoby, że jeden pracujący musiałby de facto utrzymać prawie jednego emeryta. Dla przeciętnego trzydziestopięciolatka pracującego dziś w Polsce te liczby mają bezpośrednie znaczenie: to jego składki i podatki będą musiały pokryć rosnącą lukę między liczbą pracujących a liczbą świadczeniobiorców.

Ryzyko ekonomiczne polega na tym, że każde wahanie produkcji i cen bezpośrednio wpływa na wpływy ze składek i zdolność systemu do wypłacania świadczeń na ustalonym poziomie. Systemy repartycyjne są na to ryzyko szczególnie narażone, bo gwarantują stałe świadczenia przy zmiennych wpływach, każdy kryzys oznacza więc dziurę, którą trzeba czymś załatać. Systemy kapitałowe z kolei reagują na kryzysy finansowe spadkiem wartości zgromadzonego kapitału, co bezpośrednio uderza w przyszłych emerytów.

Część ekonomistów kwestionuje nieuchronność kryzysu systemów repartycyjnych. Argumentują oni, że jeśli wzrost wynagrodzeń, a tym samym składek, będzie wystarczająco szybki, może zrekompensować niekorzystne zmiany demograficzne. Scenariusz ten zakłada jednak utrzymanie wysokiego tempa wzrostu produktywności przez kolejne dekady, czego główne instytucje prognozujące nie traktują jako wariant bazowy.

Porównanie obu modeli: gdzie leżą kluczowe różnice

Żaden z modeli nie dominuje bezwarunkowo. Kraje, które przeszły przez poważne kryzysy finansowe, przekonały się, że czysto kapitałowy system może gwałtownie uszczuplić oszczędności całego pokolenia. Kraje z szybko starzejącym się społeczeństwem odczuły z kolei, że model repartycyjny wymaga coraz wyższych składek lub coraz niższych świadczeń, by pozostać wypłacalnym. Właśnie dlatego wiele państw zdecydowało się na modele mieszane, łącząc elementy obu podejść, przyjmując zarazem oba zestawy ryzyk, ale i redukując ekspozycję na każde z nich z osobna.

Źródło: Wikimedia Commons (Public domain)