Lotnisko Chopina na Okęciu: historia miejsca, które miało być tymczasowe

Okęcie to dziś największy węzeł lotniczy w Polsce i jedyna opcja dla pasażerów odlatujących z Warszawy. Niewielu podróżnych wie jednak, że przez ponad dekadę port ten miał być jedynie rozwiązaniem prowizorycznym, i że jego przetrwanie wcale nie było przesądzone.

Najważniejsze:

Czytaj także: Warszawa liderem punktualności. Lotnisko Chopina drugą najlepszą bazą przesiadkową świata

• Lotnisko Chopina na Okęciu działa od 1934 roku i jest największym portem lotniczym w kraju.
• Właścicielem obiektu jest spółka Polskie Porty Lotnicze; główną bazę ma tu LOT, bazę operacyjną, Wizz Air.
• Port przetrwał nie dzięki planowi, lecz mimo niego: od początku był pomyślany jako tymczasowy zastępnik lotniska mokotowskiego, w oczekiwaniu na wybudowanie właściwego portu cywilnego na Gocławiu. Ten plan nigdy się nie ziścił.
• Przez niemal sto lat swojego istnienia Okęcie przeżyło bombardowania Luftwaffe, ocupację, nieudany szturm powstańców, planowe zniszczenia przez wycofujących się Niemców i wieloletnią powojenną rozbudowę, za każdym razem wznawiało działalność.

Skąd wzięło się Okęcie

Pierwszym stołecznym lotniskiem było lotnisko mokotowskie na Polu Mokotowskim, łączące funkcję wojskową i cywilną pod jednym dachem. Po odzyskaniu niepodległości zdecydowano o jego likwidacji i zastąpieniu go trzema wyspecjalizowanymi obiektami: portem wojskowym na Okęciu, cywilnym na Gocławiu oraz sportowym na Bielanach. Plan regulacyjny stolicy z 1926 roku wyznaczył na lotnisko wojskowe obszar na Okęciu i Paluchu, łącznie blisko trzysta hektarów.

Czytaj także: Z Davos do Polski. Blisko 100 liderów opinii i ekspertów spotyka się w Warszawie, aby rozmawiać o przyszłości UE

Inspiracją projektową były ówczesne rozwiązania francuskie, uznawane wówczas za wzorcowe w Europie: optymalny port powinien mieć kształt koła lub wieloboku, z centralnie usytuowanym polem wzlotów otoczonym pierścieniem infrastruktury, hangarami, budynkami administracyjnymi i magazynami. Pierwotna płyta lotniska nie posiadała betonowych pasów; jej rozmiary przekraczały kilometr dwieście w osi północ-południe i niemal półtora kilometra w osi wschód-zachód. Pierwszym użytkownikiem terenu były Doświadczalne Warsztaty Lotnicze, a od 1931 roku zaczął się tu przenosić 1 Pułk Lotniczy, stopniowo przejmując infrastrukturę mokotowską.

Czytaj także: Rok 2025 był rekordowy dla polskiego lotnictwa. Ponad 66 mln pasażerów

Kluczowy zwrot nie wynikał z potrzeb lotnictwa, lecz z presji urbanistycznej: plany zabudowania Pola Mokotowskiego wymusiły wcześniejszy transfer ruchu pasażerskiego na Okęcie. Miało to być rozwiązanie przejściowe, obowiązujące do chwili uruchomienia docelowego portu na Gocławiu. W praktyce Gocław nigdy nie doczekał się dużego lotniska cywilnego, do lat 70. stał tam tylko obiekt sportowy, na miejscu którego ostatecznie wyrosło osiedle mieszkaniowe. Prowizorka na Okęciu stała się trwała.

Otwarcie i przedwojenny rozkwit

Nowy terminal na Okęciu uroczyście przyjął pasażerów z dawnego portu mokotowskiego 29 kwietnia 1934 roku. Na ceremonii stawili się najwyżsi dostojnicy państwowi, głowa państwa, szef rządu, korpus dyplomatyczny, a obecność dyrektorów aż siedmiu europejskich linii lotniczych oznaczała coś więcej niż kurtuazyjną wizytę. Sygnalizowała, że Warszawa od razu weszła na mapę kontynentalnych połączeń jako partner godny uwagi, porównywalny rangą inauguracji do dzisiejszych branżowych szczytów lotniczych. Mszę odprawił ówczesny ordynariusz wojskowy. Obiekt nosił miano największego portu cywilno-wojskowego w II Rzeczpospolitej.

Wokół lotniska szybko wyrosło zaplecze przemysłowe, coś, co dziś nazwalibyśmy klastrem lotniczym. Znalazły się tu Wytwórnia Płatowców należąca do Państwowych Zakładów Lotniczych, zakłady produkujące silniki lotnicze pod marką późniejszej Wytwórni Silników PZL, Doświadczalne Warsztaty Lotnicze oraz Instytut Techniczny Lotnictwa. Port przyciągał przemysł, a przemysł wzmacniał pozycję portu, sprzężenie zwrotne, które zadecydowało o długoterminowym znaczeniu Okęcia.

Latem 1934 roku oddano do użytku szeroką arterię łączącą lotnisko z centrum miasta, obsadzoną lipami zachowanymi do dziś. Na terenie lotniska odsłonięto pomnik marszałka Piłsudskiego, zniszczony przez Niemców podczas odwrotu w 1944 roku. Nad wjazdem na teren portu wznosiła się brama z wieżą sięgającą około pięćdziesięciu metrów, ten sam los co pomnik spotkał ją przed końcem wojny.

Lotnisko w czasie II wojny światowej

We wrześniu 1939 roku Okęcie od pierwszych godzin konfliktu znalazło się w celownikach Luftwaffe: zbombardowano pas startowy, hangary i składy paliwa, a przerwane sieci wodociągowa i elektryczna unieruchomiły infrastrukturę naziemną. Wojska niemieckie zajęły lotnisko, błyskawicznie przywróciły go do stanu używalności i przekształciły w bazę transportową. Kilka tygodni później, na początku października, na Okęciu wylądował samolot z Adolfem Hitlerem, przybyłym na defiladę zwycięstwa w Alejach Ujazdowskich.

W czasie całej okupacji Niemcy rozbudowywali infrastrukturę: wznieśli betonową drogę startową i pomocnicze drogi kołowania. W przejętych zakładach przemysłowych na Okęciu pracowali jeńcy wojenni i Żydzi. Przed wybuchem powstania warszawskiego lotnisko chroniło kilkadziesiąt dział przeciwlotniczych.

1 sierpnia 1944 roku, w godzinę „W”, żołnierze 7 Pułku Piechoty AK „Garłuch” zaatakowali lotnisko, nie wiedząc, że rozkaz szturmu został odwołany. Atak zakończył się klęską: poległo ponad stu dwudziestu powstańców, w tym wszyscy dowódcy. To jeden z najbardziej dramatycznych epizodów całego Powstania Warszawskiego, tragedii, która wynikła nie z przegranej walki, lecz z zerwania łączności. W październiku 1944 roku Niemcy przystąpili do planowego demontażu infrastruktury, a opuszczając Warszawę, uszkodzili pasy startowe, drogi kołowania i wysadzili bramę z wieżą. Cywilne połączenia z Okęcia udało się wznowić już w marcu 1945 roku.

Rozbudowa po wojnie: od decyzji do terminalu

Po wojnie definitywnie porzucono koncepcję dużego portu pasażerskiego na Gocławiu. W 1962 roku podjęto decyzję o rozbudowie Centralnego Portu Lotniczego Warszawa-Okęcie. Inwestycja została zaplanowana w trzech kolejnych etapach, realizowanych bez przerywania obsługi pasażerów, co samo w sobie stanowiło niemałe wyzwanie logistyczne:

• budowa głównej drogi startowej i dróg pomocniczych,
• budowa zaplecza technicznego z budynkami Centrum Kontroli Ruchu Lotniczego,
• budowa nowego Międzynarodowego Dworca Lotniczego z płytą przeddworcową, drogą dojazdową i parkingiem.

Całość ukończono w 1969 roku. Nowy terminal powstał według projektu architektonicznego Jana i Krystyny Dobrowolskich, za konstrukcje odpowiadał Aleksander Włodarz. Obiekt obejmował halę pasażerską oraz bloki: techniczno-administracyjny i towarowo-pocztowy. W 1978 roku przepływ pasażerów w hali rozdzielono funkcjonalnie, przenosząc obsługę przylotów do odrębnego pawilonu.

Jednym z mniej oczywistych skutków rozrostu lotniska była konieczność kilkukrotnego przenoszenia towarzyszącej mu stacji meteorologicznej. W październiku 1962 roku stację przesunięto na południowo-zachodni skraj terenu, żeby ograniczyć wpływ miejskiej wyspy ciepła na wyniki pomiarów. Im bardziej Okęcie wrastało w tkankę miejską, tym trudniej było utrzymać wiarygodność obserwacji klimatycznych, paradoks, z którym mierzą się dziś lotniska na całym świecie.

Dlaczego „Lotnisko Chopina”, skoro wszyscy mówią „Okęcie”?

Nazwa „Okęcie” pochodzi od osiedla, na którym lotnisko zostało wytyczone, i funkcjonuje w potocznym obiegu od samego początku jego istnienia. Oficjalna nazwa „Lotnisko Chopina” jest późniejsza i, jak to z patronami bywa, nigdy w pełni nie wyparła nazwy geograficznej, głębiej zakorzenionej w pamięci mieszkańców. Źródło, na którym opiera się niniejszy artykuł, nie wyjaśnia okoliczności ani daty nadania imienia kompozytora; faktem jest jednak, że obie nazwy funkcjonują równolegle, a ta nieoficjalna zdaje się trwalsza.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie dokładnie leży Lotnisko Chopina i jak daleko jest od centrum?

Port lotniczy leży na osiedlu Okęcie, w dzielnicy Włochy, około ośmiu kilometrów na południowy zachód od centrum stolicy. Rozpoznaje się go po kodach WAW (IATA) i EPWA (ICAO).

Które linie lotnicze mają bazę na Lotnisku Chopina?

Główną bazę operacyjną utrzymuje tu LOT, Polskie Linie Lotnicze. Wizz Air korzysta z portu jako ze swojej bazy operacyjnej. Lotnisko obsługuje loty rozkładowe, czarterowe i cargo.

Kto jest właścicielem Lotniska Chopina?

Właścicielem jest spółka Polskie Porty Lotnicze.

Dlaczego plan lotniska na Gocławiu się nie sprawdził?

Źródła historyczne nie wskazują jednej przyczyny rezygnacji, wiadomo jedynie, że po wojnie ostatecznie zaniechano budowy dużego portu cywilnego na Gocławiu. Przez pewien czas działało tam lotnisko sportowe, a następnie teren zajęło osiedle mieszkaniowe. Okęcie, zaplanowane jako lokalizacja przejściowa, z biegiem lat rozrosło się do tego stopnia, że alternatywa stała się bezprzedmiotowa.

Ile czasu zajęła odbudowa Okęcia po 1945 roku?

Cywilne połączenia lotnicze wznowiono stosunkowo szybko po wyzwoleniu Warszawy. Pełna modernizacja i rozbudowa, zakrojona na znacznie większą skalę, trwała jednak do 1969 roku, kiedy ukończono nowy terminal wraz z całą towarzyszącą infrastrukturą.

Co oznaczała obecność dyrektorów europejskich linii na inauguracji w 1934 roku?

Przyjazd kierownictwa zagranicznych przewoźników na ceremonię otwarcia świadczył o tym, że Warszawa od razu uzyskała status partnera na kontynentalnej siatce połączeń. Dla młodego państwa polskiego była to wyraźna deklaracja: Okęcie miało być nie prowincjonalnym lotniskiem regionalnym, lecz węzłem europejskiej komunikacji lotniczej.

Fot. Adrian Grycuk / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0 pl)