Uzbekistan: demograficzny lider Azji Środkowej na ścieżce ostrożnych reform

Ponad czterdzieści pięć procent ludności całej Azji Środkowej, drugie miejsce wśród państw postsowieckich pod względem liczby mieszkańców i gospodarka balansująca między dziedzictwem radzieckiej monokultury a rynkową transformacją, Uzbekistan to kraj, który coraz częściej pojawia się na radarze europejskich polityków i przedsiębiorców, choć polska opinia publiczna wciąż mało o nim wie.

Najważniejsze:

• Uzbekistan skupia ponad 45% ludności Azji Środkowej i od 2023 roku jest drugim po Rosji najludniejszym krajem spośród wszystkich państw, które powstały po rozpadzie ZSRR, zmiana wynikająca z dramatycznego zmniejszenia populacji Ukrainy po rosyjskiej inwazji. Dla polskiego czytelnika oznacza to: rosnąca liczba Uzbeków na polskim rynku pracy to nie przypadek, lecz efekt demograficznej i ekonomicznej presji w skali całego regionu.
• Kraj należy do nielicznej grupy terytoriów podwójnie śródlądowych ani Uzbekistan, ani żaden z jego pięciu sąsiadów nie ma dostępu do morza. Przekłada się to bezpośrednio na koszty handlu: każdy eksportowany towar musi pokonać minimum dwie granice, zanim dotrze do portu. Dla polskich firm rozważających ekspansję na ten rynek oznacza to wyższe koszty logistyczne niż w przypadku krajów nadmorskich.
• Reformy zapoczątkowane po 2016 roku, w tym uwolnienie kursu waluty, zmieniły reguły gry dla zagranicznych inwestorów. Uzbekistan otwiera się na kapitał zewnętrzny szybciej niż większość sąsiadów, pozostając jednocześnie daleko od standardów demokratycznych, zajmuje jedno z ostatnich miejsc w światowych rankingach wolności politycznej.
• Katastrofa ekologiczna Morza Aralskiego, wywołana radziecką polityką nawadniania pól bawełny, to dziedzictwo, które nadal kształtuje gospodarkę wodną całego regionu i stanowi jeden z poważniejszych kryzysów środowiskowych na świecie, temat, który w debacie o globalnej zmianie klimatu pojawia się coraz częściej jako przestroga przed monokulturą rolną.

Kraj na geopolitycznym rozdrożu: między Moskwą, Pekinem a Brukselą

Polska rzadko spogląda w kierunku Azji Środkowej, a tymczasem procesy zachodzące w Uzbekistanie bezpośrednio rzutują na układ sił w regionie, gdzie Rosja, Chiny i Zachód toczą dyplomatyczną rywalizację o wpływy. Uzbekistan graniczy z Afganistanem, co czyni go naturalnym buforem i partnerem w rozmowach o bezpieczeństwie regionalnym. Jednocześnie utrzymuje relacje z Chinami, Turcją, Rosją, Indiami, Koreą Południową, Japonią i innymi graczami, a w ostatnich latach zacieśnia więzi z Unią Europejską i Stanami Zjednoczonymi.

Z perspektywy polskiej polityki zagranicznej i interesów unijnych Uzbekistan jest krajem wartym uwagi przede wszystkim dlatego, że leży na potencjalnych alternatywnych szlakach handlowych omijających terytorium Rosji. Inicjatywy budowy połączeń kolejowych i drogowych przez Kaukaz i Azję Środkową nabierają tempa, a Uzbekistan, jako największy kraj regionu pod względem liczby ludności, ma w tych projektach kluczową rolę.

Kraj należy do Organizacji Narodów Zjednoczonych, Wspólnoty Niepodległych Państw, Szanghajskiej Organizacji Współpracy oraz Organizacji Państw Turkijskich. Każde z tych członkostw sygnalizuje inny wektor: postsowieckie powiązania z Moskwą, rosnące zainteresowanie integracją z blokiem turkijskim i partnerstwo z Pekinem w ramach chińskiej inicjatywy infrastrukturalnej.

Podwójnie śródlądowy: co ta geografia kosztuje

Terytorium Uzbekistanu rozciąga się w sercu Azji Środkowej, opierając się na dwóch wielkich rzekach regionu, Amu-darii i Syr-darii. Kraj graniczy wyłącznie z państwami, które same nie mają dostępu do morza: Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Afganistanem i Turkmenistanem. Łączna długość wszystkich granic przekracza sześć tysięcy kilometrów. Na całym świecie podwójny status śródlądowy posiada jeszcze tylko Liechtenstein w Europie, tyle że jest to kraj o powierzchni porównywalnej z powiatem, nie z rozległym państwem środkowoazjatyckim.

Taka geografia nie jest jedynie ciekawostką kartograficzną. Każdy towar wysyłany z Uzbekistanu za granicę musi pokonać kilka granic celnych, zanim dotrze do jakiegokolwiek portu morskiego. To strukturalna bariera dla eksportu, którą kraj stara się kompensować rozwojem lotnictwa cargo, infrastruktury kolejowej i połączeń z chińską siecią logistyczną. Dla polskiego eksportera rozważającego dostawy do Uzbekistanu oznacza to z kolei, że koszty transportu są wyraźnie wyższe niż w przypadku krajów z dostępem do morza.

Pod względem rzeźby terenu kraj jest zróżnicowany: mniej więcej jedna piąta jego powierzchni to góry i obszary podgórskie. Na wschodzie i północnym wschodzie piętrzą się Góry Ałajskie oraz Tienszan, gdzie wznosi się najwyższy punkt kraju, szczyt Hazrat Sulton, przekraczający cztery i pół tysiąca metrów. Środkową część Uzbekistanu zajmuje rozległa pustynia Kyzył-kum, zachodnie rubieże zaś stanowi pustynny płaskowyż Ustiurt. Do Uzbekistanu należy też południowa część dawnego Jeziora Aralskiego, symbol jednej z największych katastrof ekologicznych XX wieku.

Klimat jest skrajnie kontynentalny i suchy: letnie temperatury regularnie przekraczają czterdzieści stopni Celsjusza, zimy są stosunkowo łagodne, a roczne opady na równinach nie sięgają dwustu milimetrów. Dla porównania, Warszawa notuje znacznie wyższe roczne sumy opadów. Bez rozbudowanych systemów nawadniania rolnictwo na tych terenach byłoby niemożliwe, a właśnie ta zależność zadecydowała o całej radzieckiej polityce rolnej w regionie, prowadząc ostatecznie do wyschnięcia Morza Aralskiego.

Historia: centrum świata, które stało się peryferiami

Przez wieki ziemie dzisiejszego Uzbekistanu były nie peryferią, lecz centrum ówczesnego świata. Samarkanda, jedno z największych miast kraju, była kiedyś sercem starożytnej Sogdiany i ważnym węzłem Jedwabnego Szlaku łączącego cywilizacje Wschodu i Zachodu. Ta funkcja handlowego i kulturowego pośrednika ukształtowała charakter regionu na tysiąclecia.

W VIII wieku obszar dostał się pod panowanie arabskie, co przyniosło głęboką islamizację i, jak oceniają historycy, doprowadziło do upadku wcześniej rozwijającej się kultury. Odrodzenie nastąpiło w IX wieku, a kulminacją był XIV-wieczny rozkwit za panowania Timura, który uczynił Samarkandę centrum dynamicznego imperium. Pod koniec XV wieku obszar ten opanowały koczownicze plemiona uzbeckie, osiadłe między obiema wielkimi rzekami regionu mniej więcej w połowie XV stulecia.

W XIX wieku kolejne chanaty były podbijane przez Rosję carską rywalizującą tu z Imperium Brytyjskim. W połowie lat dwudziestych XX wieku powstała Uzbecka Socjalistyczna Republika Radziecka, włączona do ZSRR, kraj stał się wówczas głównym dostawcą bawełny dla radzieckiego przemysłu włókienniczego. Niepodległość ogłoszono w sierpniu 1991 roku, a na początku 1992 roku Uzbekistan uzyskał członkostwo w ONZ na mocy rezolucji Rady Bezpieczeństwa.

Lata dziewięćdziesiąte przyniosły nowe zagrożenie: zbrojne powstanie islamistyczne, którego celem było najpierw przejęcie władzy w Uzbekistanie, a następnie przekształcenie całej Azji Centralnej w ponadnarodowy kalifat. Ruch zyskał wsparcie Al-Kaidy. To doświadczenie zdecydowało o twardej polityce wewnętrznej władz wobec wszelkiej opozycji, polityce, której skutki odczuwać można do dziś w strukturze systemu politycznego.

Ustrój: prezydencjalizm z powolnym otwieraniem

Uzbekistan jest unitarną republiką z systemem prezydenckim. Głową państwa od września 2016 roku jest Shavkat Mirziyoyev, wybierany w wyborach powszechnych na pięcioletnią kadencję z możliwością jednej reelekcji, poprzednie kadencje trwały siedem lat. W wyborach z października 2021 roku uzyskał, według oficjalnych danych, ponad osiemdziesiąt procent głosów. Na czele rządu od grudnia 2016 roku stoi premier Abdulla Aripov.

Władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy parlament zwany Najwyższym Zgromadzeniem. W liczącej sto pięćdziesiąt miejsc izbie niższej koalicję rządową tworzą Liberalno-Demokratyczna Partia Uzbekistanu oraz Demokratyczna Partia Odnowy Narodowej Uzbekistanu, opozycję parlamentarną zaś trzy ugrupowania: Ludowo-Demokratyczna Partia Uzbekistanu, Socjaldemokratyczna Partia Sprawiedliwości i Ekologiczny Ruch Uzbekistanu.

W rankingu wskaźnika demokracji Economist Intelligence Unit z 2017 roku Uzbekistan zajął sto pięćdziesiąte ósme miejsce na sto sześćdziesiąt siedem badanych państw, głęboko w dolnym decylu. Reformy zapoczątkowane po 2016 roku zmieniły część realiów, zwłaszcza w sferze gospodarczej i relacjach z sąsiadami, lecz kraj pozostaje odległy od zachodnich standardów demokratycznych.

Gospodarka: bawełna, gaz i ostrożna transformacja

Uzbekistan należy do czołowych producentów i eksporterów bawełny na świecie. Ten surowiec przez całą epokę radziecką był osią planowania gospodarczego regionu: pod jego uprawy przeznaczono rozległe nawadniane obszary, co wymagało masowego poboru wody z obu głównych rzek kraju. Efektem był zanik Morza Aralskiego, jeden z najbardziej jaskrawych przykładów ekologicznych kosztów monokulturowego rolnictwa w historii. Dziedzictwo bawełnianej monokultury ciąży na strukturze rolnictwa do dziś.

Dzięki zasobom gazu ziemnego i infrastrukturze energetycznej odziedziczonej po ZSRR Uzbekistan jest największym producentem energii elektrycznej w całej Azji Środkowej. Przełomem dla otwarcia na kapitał zewnętrzny było uwolnienie kursu waluty krajowej w 2017 roku, uzbekiński som stał się w pełni wymienialny po kursie rynkowym, co ułatwiło transakcje z zagranicznymi partnerami i napływ inwestycji. Mimo to gospodarka pozostaje silnie powiązana z sektorem państwowym, a transformacja w kierunku rynkowym przebiega stopniowo.

Pod względem administracyjnym kraj dzieli się na dwanaście wilajetów, autonomiczną Republikę Karakałpacji i wydzielone miasto Taszkent. Do największych ośrodków miejskich należą oprócz stolicy: Samarkanda, Namangan, Andiżan, Buchara, Fergana i Chiwa.

Demograficzny gigant regionu i jego konsekwencje dla Polski

Uzbekistan skupia ponad czterdzieści pięć procent ludności całej Azji Środkowej, co czyni go demograficznym liderem regionu z populacją wielokrotnie większą niż u któregokolwiek z sąsiadów. Gdy w wyniku wojny i masowej emigracji dramatycznie zmniejszyła się liczba ludności Ukrainy, Uzbekistan zajął w 2023 roku drugą pozycję, zaraz po Rosji, wśród wszystkich państw postsowieckich pod względem liczby mieszkańców. Ta liczebność przekłada się na rosnącą siłę roboczą, rozwijający się rynek wewnętrzny, ale też na presję emigracyjną: Uzbecy są jedną z coraz liczniej reprezentowanych grup cudzoziemców w Polsce.

Od 1989 roku nie przeprowadzono w Uzbekistanie żadnego spisu powszechnego, więc dane demograficzne opierają się na szacunkach i oficjalnych statystykach. Według tych ostatnich z 2017 roku Uzbecy stanowią ponad osiemdziesiąt trzy procent ludności. Pozostałe grupy to Tadżycy, Kazachowie, Rosjanie, Karakałpacy, Kirgizi, Tatarzy, Turkmeni i Koreańczycy, obecność tej ostatniej grupy to ślad stalinowskich deportacji z lat czterdziestych XX wieku.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego Uzbekistan jest ważny dla Polski i Europy?

Uzbekistan leży na potencjalnych alternatywnych szlakach handlowych omijających Rosję, zacieśnia relacje z Unią Europejską i jest źródłem rosnącej liczby migrantów zarobkowych trafiających do Polski. Jego geopolityczna pozycja, między Rosją, Chinami i Afganistanem, sprawia, że stabilność lub destabilizacja tego kraju ma wymiar ogólnoregionalny. Dla polskich firm logistycznych i eksportowych oznacza to zarówno szansę na nowe rynki, jak i konieczność uwzględnienia wyższych kosztów transportu wynikających z podwójnego śródlądowego statusu kraju.

Dlaczego Uzbekistan nazywany jest krajem podwójnie śródlądowym?

Uzbekistan nie ma dostępu do morza, a dodatkowo wszyscy jego sąsiedzi, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Afganistan i Turkmenistan, również nie graniczą z żadnym morzem. Taki podwójny status śródlądowy ma na całym świecie jeszcze tylko Liechtenstein. Przekłada się to na wyższe koszty handlu zagranicznego i strukturalne uzależnienie od tranzytu przez kraje trzecie, co jest jednym z głównych wyzwań rozwojowych kraju.

Co zmieniło się w Uzbekistanie po 2016 roku?

Po przejęciu władzy przez Shavkata Mirziyoyeva zapoczątkowano reformy gospodarcze, w tym uwolnienie kursu waluty krajowej, poprawiono relacje dyplomatyczne z sąsiednimi Kirgistanem, Tadżykistanem i Afganistanem oraz ograniczono część najbardziej represyjnych praktyk poprzedniego systemu. Kraj pozostaje jednak daleko od standardów demokratycznych i w rankingach wolności politycznej plasuje się w dolnym decylu wszystkich badanych państw na świecie.

Ile osób mieszka w Uzbekistanie i dlaczego dane są rozbieżne?

Rozbieżności wynikają z braku spisu powszechnego od 1989 roku. Oficjalne dane z 2019 roku wskazują ponad trzydzieści trzy miliony mieszkańców, nowsze szacunki przekraczają tę liczbę. Pewne jest natomiast, że Uzbekistan skupia ponad czterdzieści pięć procent ludności całej Azji Środkowej i od 2023 roku jest drugim co do liczby ludności państwem postsowieckim po Rosji, co ma realne konsekwencje dla rynku pracy w Polsce, przyjmującej rosnącą liczbę uzbekistańskich pracowników.

Fot. Ekrem Canli / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)