Chersoń – miasto, które wciąż płaci cenę wojny

Chersoń, miasto nad Dnieprem, w marcu 2022 roku jako jedyna stolica obwodowa na Ukrainie znalazło się pod rosyjską kontrolą zaledwie sześć dni po rozpoczęciu inwazji. Osiem miesięcy później wróciło pod kontrolę Kijowa, ale dla jego mieszkańców wojna nie dobiegła końca. Miasto leży dziś bezpośrednio przy linii frontu i jest regularnie ostrzeliwane.

Najważniejsze:

• Chersoń dostał się pod rosyjską kontrolę 2 marca 2022 roku jako jedyna stolica obwodowa zajęta podczas pełnoskalowej inwazji; siły ukraińskie odbiły go 11 listopada 2022 roku.
• Błyskawiczne tempo utraty miasta wywołało dochodzenie w ukraińskich służbach i zakończyło się odwołaniem szefa Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, a także ujawnieniem kilkudziesięciu kolaborantów.
• Po wyzwoleniu miasto nie zaznało spokoju: w 2023 roku katastrofa tamy w Nowej Kachowce zalała jego najniżej położone dzielnice, a ostrzał artyleryjski jest codziennością.
• Strategiczne znaczenie Chersonia wynika z jego położenia: kontrola nad regionem oznaczała dla Rosji odblokowanie kluczowego kanału wodnego na Krym i lądowe połączenie z półwyspem.

Jedyna stolica obwodowa, która upadła, i pytanie bez odpowiedzi

Żadne inne miasto obwodowe na Ukrainie nie dostało się pod rosyjską kontrolę w trakcie inwazji z 2022 roku. Siły rosyjskie nadciągnęły z kierunku anektowanego Krymu i przejęły kontrolę nad Chersoniem 2 marca 2022 roku, zaledwie sześć dni po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji. Opór militarny okazał się minimalny, choć część mieszkańców wychodziła na ulice, protestując przeciwko obecności żołnierzy nieprzyjaciela.

Tak błyskawiczne tempo utraty miasta do dziś nie zostało w pełni wyjaśnione. Eksperci wojskowi wskazują na zbieżność kilku czynników: geograficzną ekspozycję Chersonia jako pierwszego większego ośrodka na trasie z Krymu, skromną głębokość ukraińskiej obrony na tym kierunku oraz, jak sugerują ustalenia późniejszych dochodzeń, możliwe zaniedbania lub celowe działania wewnątrz struktur służb. Ukraińskie władze wszczęły postępowanie wyjaśniające latem 2022 roku; jego efektem było odwołanie szefa Służby Bezpieczeństwa Ukrainy Iwana Bakanowa. Zidentyfikowano kilkudziesięciu ukraińskich kolaborantów działających w rosyjskich strukturach siłowych w regionie. Pełne wyjaśnienie okoliczności nie zostało dotąd podane do publicznej wiadomości. Prezydent Ukrainy nadał Chersoniowi tytuł Miasta-bohatera Ukrainy już w marcu 2022 roku, jeszcze podczas trwania okupacji.

Dlaczego Chersoń był dla Rosji priorytetem

Zrozumienie, dlaczego Rosja tak szybko skierowała siły właśnie na Chersoń, wymaga spojrzenia na mapę. Obwód chersoński graniczy z Morzem Czarnym, a przez jego terytorium biegnie jedyne lądowe połączenie z Krymem, który Rosja anektowała w 2014 roku. Zajęcie regionu oznaczało dla Moskwy odblokowanie Kanału Północnokrymskiego, prowadzącego z okolic Nowej Kachowki na Krym. Po aneksji Krymu Ukraina wstrzymała dostawy wody tym kanałem, co poważnie uderzyło w rolnictwo i gospodarkę wodną półwyspu. Odzyskanie dostępu do tego kanału było jednym z wymiernych celów operacji, a nie jedynie efektem ubocznym działań militarnych. Chersoń był więc dla Rosji nie tyle przypadkowym łupem, ile świadomym priorytetem strategicznym.

Okupacja: rubel, rusyfikacja i opór, który Rosja zbagatelizowała

Natychmiast po przejęciu kontroli nad miastem powołano kolaboracyjne struktury administracyjne, których celem było trwałe przyłączenie Chersonia i całego obwodu do Federacji Rosyjskiej. Wprowadzono rubla rosyjskiego, uruchomiono proces rusyfikacji, a przestrzeń publiczną wypełniły propagandowe billboardy z hasłem „Россия здесь навсегда”czyli zapowiedzią trwałej obecności Rosji. Władze okupacyjne najwyraźniej nie doceniły lokalnego oporu: część mieszkańców zdecydowała się na czynny sprzeciw, łącznie z działalnością partyzancką wymierzoną w siły rosyjskie i ich zaplecze. Wskutek nielegalnego referendum nieuznającego się z jakąkolwiek normą prawa międzynarodowego, miasto wraz z obwodem zostało jednostronnie wcielone w skład Federacji Rosyjskiej. Społeczność międzynarodowa odrzuciła tę aneksję.

Wycofanie i wyzwolenie: co Rosjanie zabrali, co zniszczyli

Jesienią 2022 roku ukraińska kontrofensywa i systematyczne uderzenia w przeprawy przez Dniepr przecięły linie zaopatrzenia wojsk rosyjskich rozmieszczonych na prawym brzegu rzeki. Dowództwo rosyjskie zdecydowało o opuszczeniu miasta i wycofaniu sił za Dniepr; rozkaz wydano 9 listopada 2022 roku.

Czytaj także: Ukraińskie zabytki pod ostrzałem. Od początku wojny Rosjanie zniszczyli co najmniej 760 obiektów

Wycofanie nie miało spokojnego charakteru. Już od 21 października 2022 roku kolaboracyjna administracja wraz z wojskiem prowadziła przymusowe przemieszczanie ludności cywilnej na lewy brzeg rzeki, a przy okazji rabowała mienie mieszkańców. W trakcie samego odwrotu żołnierze rosyjscy wysadzili wieżę telewizyjną i zniszczyli ośrodek nadawczy. 11 listopada 2022 roku Chersoń wrócił pod kontrolę sił ukraińskich. Trzy dni później miasto odwiedziła delegacja władz z prezydentem Wołodymyrem Zełenskim.

Po wyzwoleniu: powódź, ostrzał i życie przy linii frontu

Wyzwolenie nie przywróciło miastu normalności. Dniepr stał się tu linią frontu, oddzielającą terytorium ukraińskie od rosyjskiego, a Chersoń jest regularnie atakowany przez artylerię i drony. Warunki życia cywilów należą do najtrudniejszych na Ukrainie.

6 czerwca 2023 roku zniszczona została tama i elektrownia wodna w Nowej Kachowce. Fala powodziowa zalała najniżej położone dzielnice Chersonia, bezpośrednio przylegające do Dniepru. Strona ukraińska winą za zniszczenie obiektu obciąża Rosję; Moskwa zaprzecza tej wersji i przypisuje odpowiedzialność Kijowowi. Niezależnie od tego, kto faktycznie wysadził tamę, katastrofa dotknęła przede wszystkim i tak już wyczerpanych wojną mieszkańców Chersonia. Liczba ludności zmniejszyła się wskutek ewakuacji i przymusowych wysiedleń; dokładne dane są trudne do ustalenia, gdyż znaczna część wysiedlonych nie powróciła.

Stolica arbuzów i historyczny ośrodek stoczniowy

Chersoń powstał na podstawie ukazu Katarzyny II z 1778 roku. Imperatowa nakazała wznieść na wysokim, prawym brzegu Dniepru twierdzę pełniącą zarazem funkcję bazy stoczniowej dla Floty Czarnomorskiej. Nazwa miasta nawiązuje do starożytnego Chersonezu Taurydzkiego. W 1783 roku zwodowano tu pierwszy statek i miasto uzyskało prawa miejskie. Działała tu wówczas Kompania Handlowa Polska, zwana Kompanią Chersońską, pierwsze polskie przedsiębiorstwo żeglugowe, które funkcjonowało od 1783 do około 1793 roku. Polska obecność była wówczas na tyle znacząca, że powołano w mieście polski konsulat.

Od 1803 roku Chersoń był stolicą guberni chersońskiej. Według dziewiętnastowiecznych źródeł zamieszkiwali go głównie Ukraińcy, Grecy i Żydzi, wielonarodowy charakter, który odcisnął się na architekturze i historii miejsca.

Współcześnie Chersoń i okoliczny region kojarzony był przede wszystkim z rolnictwem: obwód chersoński dysponuje największymi w Ukrainie użytkami rolnymi i słynął z uprawy arbuzów oraz warzyw. Zdjęcia ukraińskich żołnierzy z arbuzami po wyzwoleniu miasta stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli odbicia Chersonia w mediach społecznościowych. To nie jest jedynie folklor: zniszczenie infrastruktury rolniczej i odcięcie regionu od rynków zbytu wskutek działań wojennych to realna strata gospodarcza dla całej Ukrainy.

Ciemna karta z czasów drugiej wojny światowej

Chersoń ma też brutalny rozdział z pierwszej połowy XX wieku. Był zajęty przez III Rzeszę od sierpnia 1941 do marca 1944 roku. Jesienią 1941 roku siły okupacyjne przeprowadziły masowe egzekucje: kilka tysięcy mieszkańców przetrzymano w więzieniu miejskim, a następnie przez dwa dni rozstrzeliwano ich w okolicach wsi Zelenowka. Zginęło ponad dziesięć tysięcy osób. 13 marca 1944 roku, w trakcie operacji bieriezniegowato-snigiriowskiej, miasto wyzwoliły oddziały Armii Czerwonej. W referendum niepodległościowym z 1991 roku ponad dziewięćdziesiąt procent głosujących w obwodzie chersońskim opowiedziało się za niezależnością Ukrainy, przy frekwencji przekraczającej osiemdziesiąt trzy procent uprawnionych.

Zabytki: historia w murach, których los jest niepewny

Chersoń zachował kilka budowli z XVIII i XIX wieku będących świadectwem jego wielokulturowej przeszłości. Ich aktualny stan i dostępność dla zwiedzających pozostają niepewne ze względu na trwający konflikt i regularne ostrzeliwanie miasta. Poniższa lista odzwierciedla stan sprzed inwazji.

• Zachowane fragmenty wałów dawnej twierdzy wraz z bramami, pochodzące z przełomu XVIII i XIX wieku
• Sobór świętej Katarzyny z 1781 roku z dzwonnicą dobudowaną na początku XIX wieku
• Dawna grecka cerkiew Mądrości Bożej z 1780 roku
• Arsenał z 1784 roku
• Budynek dawnej synagogi z 1780 roku, pełniący dziś funkcję planetarium
• Sobór Zaśnięcia Matki Bożej z 1798 roku
• Sobór Świętego Ducha z 1836 roku, siedziba eparchii chersońskiej

Chersoń, kluczowe daty

Najczęściej zadawane pytania

Czy Chersoń będzie kiedyś bezpieczny dla mieszkańców?

Dopóki Dniepr pozostaje linią frontu, a rosyjskie siły kontrolują lewy brzeg rzeki, miasto będzie narażone na ostrzał artyleryjski i ataki dronów. Powrót do normalności wymagałby głębokiego odsunięcia frontu lub zawieszenia broni, żaden z tych scenariuszy nie jest w chwili obecnej bliski realizacji. Część mieszkańców wróciła po wyzwoleniu w listopadzie 2022 roku, inni pozostają wysiedleni, a warunki życia w mieście należą do najtrudniejszych na Ukrainie.

Jakie są szanse na odzyskanie przez Ukrainę lewego brzegu Dniepru przy Chersoniu?

Dniepr to szeroka rzeka, której forsowanie pod ogniem nieprzyjaciela jest operacją wyjątkowo kosztowną. Ukraińskie siły prowadziły działania rozpoznawcze i ograniczone przyczółki na lewym brzegu, jednak pełna operacja przeprawowa na dużą skalę napotyka na poważne trudności logistyczne i militarne. Tempo i możliwość takiej operacji zależą od ogólnego przebiegu konfliktu i dostępności zachodniego wsparcia, żadnego z tych czynników nie można dziś precyzyjnie oszacować.

Kto odpowiada za zniszczenie tamy w Nowej Kachowce?

Strona ukraińska i większość zachodnich analityków wskazuje na Rosję jako sprawcę zniszczenia tamy w czerwcu 2023 roku; Moskwa zaprzecza tym oskarżeniom i obarcza winą Kijów. Niezależne, rozstrzygające śledztwo nie zostało zakończone. Skutki katastrofy, zalanie dzielnic Chersonia, zniszczenie ekosystemu doliny Dniepru i zniszczenie infrastruktury wodnej, dotknęły przede wszystkim ludność cywilną po obu stronach rzeki.

Dlaczego Chersoń padł tak szybko w 2022 roku?

Miasto znalazło się pod rosyjską kontrolą w sześć dni od początku inwazji, co było wynikiem zbiegu kilku czynników: geograficznej ekspozycji na kierunku krymskim, niewystarczającej głębokości obrony oraz, jak sugerują wyniki ukraińskiego dochodzenia, możliwych zaniedbań lub działań sabotażowych wewnątrz struktur służb. Dochodzenie doprowadziło do odwołania szefa Służby Bezpieczeństwa Ukrainy i zidentyfikowania kilkudziesięciu kolaborantów. Pełnych wniosków oficjalnie nie opublikowano.

Fot. Oleksandr Malyon / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)