Związek Nauczycielstwa Polskiego – ponad sto lat walki o nauczycieli: od zaborów po strajki w XXI wieku

Związek Nauczycielstwa Polskiego to organizacja, która broni interesów nauczycieli od ponad stu lat, przetrwała zabory, dwie wojny światowe i stan wojenny. Dziś to jeden z głównych głosów w sporach o płace i warunki pracy w polskiej oświacie, a jego historia pokazuje, jak bardzo los nauczycieli był zawsze spleciony z losem państwa polskiego.

Najważniejsze:

• ZNP wyłonił się z kilku rywalizujących organizacji nauczycielskich działających w różnych zaborach; ostateczne zjednoczenie nastąpiło w 1930 roku podczas zjazdu w Krakowie
• W czasie okupacji niemieckiej związek działał w konspiracji, organizując tajne nauczanie z narażeniem życia przez cały okres wojny
• Stan wojenny wymusił zawieszenie działalności; powrót do legalnego funkcjonowania wymagał spełnienia warunków stawianych przez ówczesne władze
• Po transformacji ustrojowej ZNP kilkukrotnie organizował akcje protestacyjne w sporach o wynagrodzenia nauczycieli
• Związek jest afiliowany przy Ogólnopolskim Porozumieniu Związków Zawodowych i posiada rozbudowaną strukturę organizacyjną

Korzenie sięgające zaborów: zawodowość spleciona z politycznym oporem

Początki dzisiejszego ZNP sięgają 1905 roku, kiedy nauczyciele z ziem polskich pod zaborem rosyjskim zebrali się w Pilaszkowie i powołali Związek Nauczycieli Ludowych. Nowa organizacja błyskawicznie skupiła około tysiąca członków. Warunkiem przystąpienia było pisemne zobowiązanie do nauczania dzieci języka polskiego i w polskim duchu, co w realiach carskiego zaboru było aktem politycznej odwagi, nie tylko zawodowym wyborem. Warto podkreślić: ruch nauczycielski i ruch niepodległościowy były od samego początku tak silnie ze sobą splecione, że trudno je od siebie oddzielić nawet z perspektywy historycznej.

Władze carskie odpowiedziały represjami wobec działaczy. Część z nich utraciła posady, inni zostali zmuszeni do opuszczenia zaboru rosyjskiego i schronienia się w Galicji, gdzie panowały znacznie liberalniejsze porządki. Skala prześladowań była na tyle poważna, że ocalała część działaczy musiała szukać kontynuacji działalności w ramach nowej struktury, Polskiego Związku Nauczycielskiego, który przejął ich w swoje szeregi. Jeszcze w tym samym roku powstały kolejne organizacje: skupiające głównie nauczycieli prywatnych szkół średnich Stowarzyszenie Nauczycielstwa Polskiego oraz krakowski Związek Polskiego Nauczycielstwa Ludowego, obejmujący pedagogów ze szkół różnego typu w zaborze austriackim, którego założycielem i wieloletnim szefem był Stanisław Nowak.

Środowisko dysponowało też własną prasą. Od 1906 roku ukazywał się miesięcznik „Nowe Tory”, pełniący nieoficjalną rolę organu Polskiego Związku Nauczycielskiego przez niemal dekadę, do 1914 roku. W 1917 roku wyszedł pierwszy numer pisma, które przetrwało do dziś, „Głosu Nauczycielskiego”. Pierwotnie był on organem Zrzeszenia Nauczycielstwa Polskiego, a dziś to oficjalne pismo ZNP. W tym samym 1917 roku doszło też do istotnej zmiany strukturalnej: Polski Związek Nauczycielski wszedł w skład Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego.

Odrodzona Polska, trwałe podziały ideowe

Po odzyskaniu niepodległości środowisko nauczycielskie nadal było podzielone, tym razem przede wszystkim według poglądów politycznych, a nie granic zaborczych. W grudniu 1918 roku w Poznaniu powołano organizację skupiającą pedagogów z Wielkopolski i Pomorza. W 1919 roku powstały dwie kolejne struktury: ta o wyraźnie lewicowym profilu, reprezentująca głównie nauczycieli szkół powszechnych i wywodząca się z połączenia organizacji galicyjskiej z organizacją szkół początkowych, oraz odrębna reprezentacja nauczycielstwa szkół średnich.

Nurt związany z obozem narodowo-demokratycznym wybrał własną drogę. Na początku 1921 roku cztery organizacje, poznańska, dwa lwowskie towarzystwa pedagogiczne oraz przemyski związek nauczycielek, połączyły się w Stowarzyszenie Chrześcijańsko-Narodowe Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Podział ideowy między lewicowym a narodowo-demokratycznym skrzydłem ruchu nauczycielskiego trwał ponad dekadę w ramach wolnej Polski, dłużej, niż trwał podział zaborowy, który różne grupy nauczycieli formalnie rozdzielał. To znamienne: granice na mapie zniknęły szybciej niż granice światopoglądowe.

Dopiero w lipcu 1930 roku, podczas wspólnego zjazdu w Krakowie, dwie największe organizacje połączyły się w jednolity Związek Nauczycielstwa Polskiego działający pod tym szyldem do dziś. Zjednoczenie po kilkunastu latach koegzystencji w niepodległym państwie było sukcesem organizacyjnym, ale postawiło też pytanie, które pozostaje aktualne: czy zjednoczona struktura potrafi godzić wewnętrzne różnice, nie tracąc skuteczności działania?

Epizod z „Płomykiem”, ideologiczne uwikłanie czy błąd redakcji?

Lata 30. przyniosły epizod, który do dziś bywa przywoływany jako przykład podatności organizacji na naciski polityczne. W 1936 roku wydawane przez ZNP pismo dla dzieci „Płomyk” opublikowało numer poświęcony ZSRR, utrzymany w tonie apologetycznym, czyli przedstawiający życie w tym państwie w sposób bezkrytycznie pochlebny. Wywołało to ostry atak z zewnątrz. Kontekst jest kluczowy: ZSRR znajdował się wówczas u progu tzw. wielkiego terroru, a za sobą miał już kolektywizację rolnictwa powiązaną z Wielkim Głodem na Ukrainie i masowymi represjami policyjnymi. Treść numeru była więc rażąco sprzeczna z rzeczywistością.

Dostępne źródła nie rozstrzygają, czy redakcja działała w dobrej wierze, czy pod wpływem zewnętrznej presji, ani czy epizod pociągnął za sobą konsekwencje dla osób odpowiedzialnych lub zmianę polityki redakcyjnej pisma. Sam fakt gwałtownej reakcji i zakres apologetyki sugerują jednak, że granica między działalnością zawodową a zaangażowaniem ideologicznym była w ZNP lat 30. trudna do utrzymania.

Tajne nauczanie w czasie ocupacji, najtrudniejszy rozdział

Wybuch II wojny światowej oznaczał natychmiastową delegalizację ZNP przez władze niemieckie, tak jak wszystkich polskich organizacji. Związek nie zaprzestał jednak działalności: od października 1939 roku funkcjonował w konspiracji pod nazwą Tajna Organizacja Nauczycielska. Jej członkowie organizowali tajne nauczanie, narażając się na śmierć przez cały czas trwania okupacji. Skala tego zaangażowania sprawia, że rozdział wojenny jest do dziś postrzegany jako jeden z najważniejszych w historii związku, był to bowiem moment, gdy misja zawodowa i misja patriotyczna były po prostu jednym i tym samym.

Działalność jawna ZNP wznowiona została pod koniec marca 1945 roku, gdy odbyła się pierwsza powojenna konferencja prezesów okręgów, na której ogłoszono oficjalny powrót organizacji.

Stan wojenny i powrót do działania, cena kompromisu

Kolejne poważne zawieszenie działalności przyniosło wprowadzenie stanu wojennego. W dniu 13 grudnia 1981 roku Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego wstrzymała funkcjonowanie wszystkich związków zawodowych w Polsce, w tym ZNP. Powrót do legalnej działalności nastąpił w sierpniu, po zarejestrowaniu nowego statutu przez Sąd Wojewódzki w Warszawie.

Epizod ten wpisuje się w szerszy wzorzec: historia ZNP to nie tylko kalendarium sukcesów zawodowych, ale też zapis kompromisów wymuszanych przez kolejne systemy polityczne. Związek przetrwał zarówno carski aparat represji, jak i nazistowską delegalizację oraz stalinowską kontrolę, za każdym razem jednak płacił za przetrwanie jakąś cenę.

Jak zbudowany jest ZNP i dlaczego ta struktura ma znaczenie

ZNP działa na trzech szczeblach. Podstawową jednostką jest ognisko w pojedynczej placówce lub grupie placówek; wyżej funkcjonują oddziały na poziomie powiatu lub gminy, a nad nimi okręgi odpowiadające podziałowi wojewódzkiemu. Najwyższą władzą całego związku jest Krajowy Zjazd Delegatów, bieżącym działaniem kieruje Zarząd Główny z prezesem na czele. Od 1998 roku funkcję tę sprawuje Sławomir Broniarz, którego poprzednikiem był Jan Zaciura.

Trójszczeblowa budowa nie jest przypadkowa: pozwala łączyć oddolną reprezentację konkretnej szkoły czy przedszkola z koordynacją działań na poziomie regionalnym i ogólnopolskim. Ognisko wie, co dzieje się w danej placówce; okręg potrafi skutecznie wywierać presję na władze województwa; Zarząd Główny prowadzi negocjacje na szczeblu ministerialnym. Gdy wszystkie poziomy działają zgodnie, jak w 2019 roku, efekt mobilizacyjny jest ogólnopolski.

Na poziomie oddziałów i wyżej działają sekcje związkowe: dla pracowników administracji i obsługi oraz dla emerytów i rencistów. Młodzi nauczyciele do 35. roku życia mogą skupiać się w Klubach Młodego Nauczyciela. Z inicjatywy działaczy Okręgu Śląskiego powołano też Klub Antymobbingowy, co wskazuje, że problemy wykraczające poza spory płacowe również trafiają na agendę związku.

Odrębną warstwę stanowią sekcje zawodowe odpowiadające różnym typom i poziomom nauczania: wychowania przedszkolnego, szkolnictwa ogólnokształcącego, opieki nad dzieckiem, poradnictwa i pomocy psychologiczno-pedagogicznej, szkolnictwa specjalnego, szkolnictwa zawodowego i ustawicznego, szkolnictwa rolniczego, bibliotekarska oraz kształcenia i doskonalenia nauczycieli. Specjalizacja jest uzasadniona: problemy zawodowe nauczyciela szkoły rolniczej i bibliotekarza szkolnego różnią się od tych, z którymi mierzy się nauczyciel liceum ogólnokształcącego. ZNP jest afiliowany przy Ogólnopolskim Porozumieniu Związków Zawodowych.

FAQ, najczęściej zadawane pytania o ZNP

Czy ZNP to jedyny związek zawodowy nauczycieli w Polsce?
Nie. ZNP jest największą i najstarszą organizacją tego typu, ale nie jedyną. Źródłowy materiał Wikipedii nie wymienia innych związków nauczycielskich funkcjonujących równolegle.

Czy po zjednoczeniu w 1930 roku w ZNP nie było już podziałów ideowych?
Źródła nie dają podstaw do tak optymistycznej oceny. Epizod z „Płomykiem” w 1936 roku wskazuje, że napięcia polityczne były obecne w organizacji jeszcze przed wojną. Historia związku w okresie PRL, w tym konieczność dostosowania się do wymogów stawianych przez ówczesne władze po stanie wojennym, potwierdza, że kwestia niezależności ideowej była stale aktualnym problemem.

Dlaczego historia ZNP jest ważna dziś?
Spory płacowe toczące się w polskiej oświacie w XXI wieku mają głęboki kontekst historyczny: nauczyciele przez dziesięciolecia byli grupą zawodową, której wynagrodzenie zależało bezpośrednio od decyzji politycznych, nie od rynku pracy. ZNP jest dziś głównym narzędziem zbiorowego nacisku tej grupy na władze, a jego siła przetargowa wynika wprost z bogatego doświadczenia organizacyjnego, które opisuje ta historia.

Fot. Silar / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)