Zima: sezon mrozu, rosnących rachunków i napoju, który podbił Japonię słowiańską nazwą

Kiedy temperatura spada poniżej zera, polska zima daje się odczuć w portfelu, w ogrodzie i w kalendarzu pełnym świąt. Tymczasem po drugiej stronie globu to samo słowo przez dekady funkcjonowało jako nazwa alkoholowego napoju, który Japończycy pokochali bardziej niż Amerykanie. Co łączy mroźny sezon z butelką z browaru Coors? Wyłącznie nazwa, ale to wystarczy, by opowiedzieć zaskakującą historię.

Najważniejsze:

• Istnieją dwa sposoby wyznaczania początku zimy: astronomiczny (oparty na położeniu Ziemi względem Słońca, niezależny od pogody) i klimatyczny (oparty na temperaturze powietrza), które w danym roku mogą wskazywać zupełnie różne daty.
• Po przesileniu zimowym każda kolejna doba przynosi nieco więcej dziennego światła, odwrót ku wiośnie zaczyna się więc zaraz po najdłuższej nocy, choć na zewnątrz jeszcze tego nie widać.
• Krótkie dni i mróz działają na domowy rachunek za energię jak nożyce otwierające się z obu stron jednocześnie: więcej godzin oświetlenia i większe zapotrzebowanie na ciepło.
• Słowiańskie słowo „zima” posłużyło amerykańskiemu browarowi jako nazwa przezroczystego napoju alkoholowego, który w połowie lat 90. sprzedawano w ilości przekraczającej milion baryłek rocznie w USA.
• W Japonii ten sam napój cieszył się powodzeniem nieprzerwanie przez ćwierć wieku, znacznie dłużej niż na swoim rodzimym rynku.
• Na polskim rynku napój o nazwie Zima nigdy oficjalnie nie pojawił się na sklepowych półkach, mimo że jego nazwa brzmi tu absolutnie swojsko.

Dwa kalendarze, jedna pora roku

Zima wyróżnia się spośród pozostałych pór roku najniższymi temperaturami, uśpioną przyrodą i opadami przyjmującymi zamarzniętą postać. Tyle definicja. Problem w tym, że pytanie „kiedy zaczyna się zima?” ma dwie różne, równie uprawnione odpowiedzi, zależnie od tego, czym się mierzysz, astronomią czy termometrem.

Zima astronomiczna wyznaczana jest przez przesilenie zimowe i trwa aż do równonocy wiosennej. Na półkuli północnej oznacza to przedział mniej więcej od 22 grudnia do 21 marca. Ten rodzaj zimy jest niezależny od pogody: wynika wyłącznie z kąta, pod jakim Ziemia obiega Słońce. Warto przy tym zauważyć pewien paradoks: choć w grudniu dni są najkrótsze i najbardziej odczuwamy brak słońca, zaraz po przesileniu każda kolejna doba przynosi odrobinę więcej światła. Astronomicznie rzecz biorąc, marsz ku wiośnie zaczyna się więc już nazajutrz po najdłuższej nocy w roku.

Zima klimatyczna rządzi się innymi prawami. Jej początek wyznacza moment, gdy średnia temperatura doby trwale schodzi poniżej zera stopni, a koniec, gdy powraca powyżej tej granicy. Między jesienią a zimą klimatolodzy wyróżniają etap przejściowy zwany przedzimiem, a między zimą a wiosną, przedwiośnie. W praktyce oznacza to, że w łagodnym roku zima klimatyczna może nastąpić kilka tygodni po astronomicznej, albo nie nastąpić wcale w danym regionie.

Na półkuli południowej obie definicje przesuwają się o pół roku. Tamtejsze miesiące zimowe to czerwiec, lipiec i sierpień, dokładnie te, które w Polsce kojarzą się z wakacjami.

Przyroda na pause: co naprawdę dzieje się w ogrodzie i lesie

Większość roślin przetrwa zimę ukryta pod ziemią, w nasionach albo w podziemnych organach spichrzowych, takich jak kłącza, cebule i bulwy. Nad powierzchnią pozostają bezlistne drzewa i krzewy liściaste oraz iglaki, które zachowują igły przez cały rok. Paradoksalnie warstwa śniegu działa tu jak koc: izoluje rośliny od ekstremalnego mrozu, więc obfite opady bywają dla ogrodu korzystniejsze niż sucha, przenikliwie mroźna zima. Szadź, osad tworzący się z zamarzającej mgły na gałęziach, pojawia się wyłącznie wtedy, gdy jednocześnie panuje mróz i unosi się mgła, co czyni ją zjawiskiem charakterystycznym tylko dla tej pory roku.

Świat zwierząt reaguje na zimę dwutorowo. Bezkręgowce i zwierzęta zmiennocieplne, te, których temperatura ciała podąża za otoczeniem, spędzają całą zimę w ukryciu. Ptaki i część ssaków, zdolnych do samodzielnego podtrzymywania ciepłoty ciała, pozostają aktywne niezależnie od tego, co pokazuje termometr. Ryby przeżywają pod lodem, ale pod jednym warunkiem: woda musi być regularnie napowietrzana przez przeręble. Bez tego dostępu do tlenu grozi im uduszenie mimo pozornie spokojnego zimowania.

Zima w portfelu: mechanizm podwójnego uderzenia

Każde zimowe gospodarstwo domowe doświadcza tego samego zjawiska: rachunki za energię rosną, i to z dwóch stron jednocześnie. Dni są najkrótsze w roku, więc oświetlenie musi pracować znacznie dłużej. Temperatura opada wyraźnie poniżej zera, więc ogrzewanie pochłania więcej energii. Dla domu ogrzewanego elektrycznie, co staje się coraz powszechniejszą alternatywą dla ogrzewania węglowego, ograniczanego ze względu na emisję zanieczyszczeń, oba te efekty trafiają wprost na jeden rachunek.

Przejście z ogrzewania węglowego na elektryczne nie likwiduje kosztów zimy, tylko je przenosi: zamiast wydatku na opał pojawia się wyższy rachunek za prąd, powiększony dodatkowo o koszt dłuższego oświetlenia. Decyzja o wyborze źródła ciepła ma więc wymiar nie tylko ekologiczny, ale i czysto finansowy, a jego skala zależy od tego, jak długa okaże się zima klimatyczna w danym roku i jak dobrze ocieplony jest budynek.

Święta, które porządkują zimę w kalendarzu

Zima to najgęstszy sezon świąteczny w roku. Boże Narodzenie, obchodzone 25 grudnia jako upamiętnienie narodzin Jezusa Chrystusa, jest jego centrum. Zwyczaj ubierania choinki zakorzenił się w Polsce około stu lat temu, a tradycja nakazuje stroić drzewko w wigilię uroczystości.

Sylwester i Nowy Rok to święta stosunkowo młode, ich obchodzenie upowszechniło się dopiero na przełomie XIX i XX stulecia, przy czym początkowo były domeną zamożniejszych warstw społeczeństwa. Sam pomysł, by rok zaczynał się od pierwszego dnia stycznia, pochodzi od Juliusza Cezara. Rzymianie czcili w tym dniu Janusa, bóstwo bram, wejść i wszelkich początków. To od jego imienia angielski i niemiecki przejęły nazwę pierwszego miesiąca roku. Zanim Cezar zreformował kalendarz, Rzymianie witali nowy rok w marcu, stąd nazwy września, października, listopada i grudnia wywodzą się od łacińskich liczebników oznaczających odpowiednio siódmy, ósmy, dziewiąty i dziesiąty miesiąc, choć dziś są to miesiące od dziewiątego do dwunastego.

Na końcu zimy przypada Jare Święto z obrzędem topienia Marzanny, lalki uleplonej ze słomy, która symbolizuje odchodzący sezon. Wrzucenie jej do wody to symboliczne rozstanie z mrozem i otwarcie na wiosnę. Zwyczaj przetrwał do dziś, choć najczęściej w formie szkolnej uroczystości.

Zima to również jedyna pora roku, która umożliwia pewne formy aktywności fizycznej:

• jazda na sankach i bobslejach
• lepienie bałwana i bitwy na śnieżki
• narciarstwo i snowboarding
• łyżwiarstwo, hokej na lodzie i curling
• wędkarstwo podlodowe i morsowanie

Większość tych aktywności wymaga nie tylko zimowej temperatury, ale konkretnie śniegu lub lodu, co oznacza, że łagodne zimy klimatyczne coraz częściej skracają sezon dostępności tych rozrywek niezależnie od tego, co mówi kalendarz astronomiczny.

Jak słowiańskie słowo na mróz stało się kultowym napojem w Ameryce i Japonii

W wielu językach słowiańskich, w tym po polsku, słowo „zima” oznacza po prostu tę porę roku. Browar Coors sięgnął po nie nieprzypadkowo: krótka, obca brzmieniu angielskiemu nazwa kojarzyła się z chłodem i przejrzystością, co pasowało do produktu, który chciał wypromować. Tak w 1993 roku trafił na rynek ogólnokrajowy w USA napój Zima Clearmalt, przezroczysty, lekko gazowany alkohol z zawartością procentową zbliżoną do przeciętnego piwa, reklamowany jednak jako coś wyraźnie innego od piwa.

Napój wpisywał się w ówczesną modę na przezroczyste produkty spożywcze, która objęła tamtą dekadę i dotyczyła różnych kategorii napojów. Coors zainwestował w promocję Zimy ogromne środki już w pierwszym roku sprzedaży, efektem było to, że niemal połowa amerykańskich konsumentów alkoholu spróbowała produktu. W połowie lat 90. sprzedaż osiągnęła szczyt przekraczający milion baryłek rocznie. Napój zyskał popularność początkowo głównie wśród młodych kobiet.

Wzlot, upadek i powrót: kręta droga marki Zima

Popularność nie utrzymała się długo. Zima zaczęła być kojarzona z określonym wizerunkiem, który ograniczał grono nabywców, a nieprzychylne komentarze w popularnych programach telewizyjnych dodatkowo nadszarpnęły markę. Próby odświeżenia wizerunku przez wprowadzanie nowych wariantów smakowych nie przyniosły oczekiwanego przełomu. W październiku 2008 roku producent zakończył sprzedaż Zimy na rynku amerykańskim.

Marka jednak nie zniknęła na zawsze. Powróciła w limitowanej edycji latem 2017 roku, a zainteresowanie okazało się wyższe od prognoz, zapasy skończyły się przed końcem sezonu. Rok później powtórzono eksperyment z większą pulą produktu.

Historia Zimy w Japonii jest zupełnie odmienna. Napój pojawił się tam w 1996 roku i zdobył lojalną bazę konsumentów wśród różnych grup wiekowych i obu płci, często jako towarzystwo do posiłków w restauracjach i barach. Sprzedawano go nieprzerwanie przez ćwierć wieku, aż do 2021 roku, gdy pandemia uderzyła w gastronomię i sprawiła, że sprzedaż alkoholu do lokali dramatycznie spadła. Producent wycofał wtedy markę z rynku japońskiego. Wróciła tam jednak w 2023 roku, tym razem za pośrednictwem lokalnego browaru.

Zestawienie obu historii, amerykańskiej i japońskiej, ujawnia coś zaskakującego: ten sam produkt, ta sama nazwa, a zupełnie różne losy. W kraju, gdzie „zima” jest obcym słowem, napój stał się kultowy. W Polsce, gdzie słowo to jest codziennym elementem języka, marka Zima Clearmalt nigdy oficjalnie nie pojawiła się na sklepowych półkach. Dla polskiego konsumenta to produkt znany, jeśli w ogóle, wyłącznie z opowieści lub z internetu, nie z własnego doświadczenia zakupowego.

Co łączy mroźny sezon ze słowiańską nazwą na butelce?

Pora roku i napój alkoholowy mają ze sobą wspólnego tyle, ile jedno słowo może pomieścić. Ale zestawienie obu kontekstów przynosi nieoczywistą obserwację: słowo „zima” zadziałało w anglosaskim świecie jako egzotyczny, przyciągający uwagę brand kojarzący się z chłodem i czystością, a paradoksalnie właśnie w Polsce, gdzie to słowo jest najbardziej swojskie, marka nie zdołała zaistnieć. Polska zima tymczasem to przede wszystkim sezon, który warto zaplanować z wyprzedzeniem: krótkie dni, mróz i rosnące potrzeby grzewcze mogą łącznie znacząco zmienić domowy budżet, niezależnie od tego, czy termometr zdążył już wyznaczyć zimę klimatyczną, czy sezon trwa jeszcze tylko astronomicznie.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się zima astronomiczna od klimatycznej i która bardziej wpływa na moje życie?

Zima astronomiczna to kwestia kalendarza: trwa od przesilenia zimowego do równonocy wiosennej, na półkuli północnej mniej więcej od 22 grudnia do 21 marca, bez względu na pogodę. Zima klimatyczna zaczyna się wtedy, gdy temperatura doby trwale spada poniżej zera, i kończy, gdy przekracza tę granicę w górę. Dla codziennego życia, rachunków, ubioru, planowania wyjazdu na narty, bardziej liczy się zima klimatyczna, bo wyznacza rzeczywiste warunki. Astronomiczna przydaje się natomiast do oceny, kiedy zaczną się wydłużać dni, co wpływa na koszty oświetlenia.

Dlaczego zima tak wyraźnie podnosi koszty energii w domu?

Zimą nakładają się dwa efekty: najkrótsze dni wymuszają dłuższe korzystanie z oświetlenia, a spadek temperatury poniżej zera zwiększa zapotrzebowanie na ogrzewanie. Dla domów ogrzewanych elektrycznie oba koszty pojawiają się na tym samym rachunku. Skala wzrostu zależy od tego, jak budynek jest ocieplony, jakiego źródła ciepła się używa i jak długa okazuje się zima klimatyczna w danym roku, łagodna zima to realnie niższe rachunki, surowa może je zwielokrotnić.

Czy napój Zima Clearmalt był kiedykolwiek dostępny w Polsce?

Nie. Zima Clearmalt nigdy nie trafiła oficjalnie na polski rynek. To produkt związany z rynkiem amerykańskim (1993–2008, z powrotami w limitowanych edycjach) i japońskim (1996–2021, powrót w 2023 roku). Polska jest tu białą plamą na mapie dystrybucji, mimo że nazwa napoju pochodzi wprost ze słowiańskiego słowa oznaczającego tę porę roku.

Dlaczego Zima odniosła większy sukces w Japonii niż w USA?

Źródła nie wskazują jednej przyczyny, ale pewne różnice są wyraźne. W Japonii napój zyskał popularność wśród szerszego grona konsumentów, różnych grup wiekowych i obu płci, i był często zamawiany do posiłków w restauracjach, co w Japonii ma silne kulturowe zakorzenienie. W USA marka zbyt mocno skojarzyła się z określonym wizerunkiem i stała się obiektem kpin w mediach. Japoński rynek gastronomiczny podtrzymywał sprzedaż przez ćwierć wieku, zanim pandemia przerwała tę passę.

Skąd pochodzi zwyczaj topienia Marzanny i czy to wciąż żywa tradycja?

Topienie Marzanny, słomianej lalki symbolizującej odchodzącą zimę, to obrzęd praktykowany podczas Jarego Święta, przypadającego na koniec zimy. Tradycja przetrwała do dziś, choć najczęściej w formie szkolnych uroczystości lub lokalnych wydarzeń, rzadziej jako obrzęd o charakterze religijnym.

Fot. Barnabas Davoti / Pexels