Sejm Rzeczypospolitej Polskiej – historia, ustrój i znaczenie dla obywatela

Sejm to nie tylko budynek przy ulicy Wiejskiej w Warszawie, ale instytucja z rodowodem sięgającym średniowiecza, która dziś decyduje o ustawach, budżecie i podatkach każdego z nas.

Najważniejsze:

• Sejm to izba niższa polskiego parlamentu, w jej skład wchodzi czterystu sześćdziesięciu posłów wyłanianych co cztery lata w głosowaniu pięcioprzymiotnikowym.
• Nazwa wywodzi się od staropolskiego czasownika oznaczającego „zebrać się” i jest znana we wszystkich językach słowiańskich.
• Historia Sejmu sięga średniowiecza, od pierwszego udokumentowanego zjazdu w Chęcinach, przez szlachecką demokrację, zabory i fasadowy parlamentaryzm PRL, po dzisiejszą demokratyczną izbę.
• Kadencja Sejmu trwa cztery lata, ale może zostać skrócona zarówno przez samą izbę, jak i przez Prezydenta RP w ściśle określonych przypadkach konstytucyjnych.

Czym jest Sejm i jak wygląda dzisiaj

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej to jedna z dwóch izb polskiego parlamentu, tradycyjnie nazywana izbą niższą. Mandat poselski sprawuje w nim łącznie czterystu sześćdziesięciu przedstawicieli wyłanianych w drodze głosowania pięcioprzymiotnikowego, powszechnego, równego, bezpośredniego, proporcjonalnego i tajnego. Każdy z tych przymiotników odpowiada konkretnemu wymaganiu konstytucyjnemu: powszechność oznacza brak cenzusu majątkowego, równość, jednakową wagę głosu, bezpośredniość, brak pośredników w akcie wyboru, proporcjonalność, odzwierciedlenie poparcia w podziale mandatów, a tajność, ochronę wyborcy przed presją.

Kadencja Sejmu trwa cztery lata i liczy się od pierwszego posiedzenia nowo wybranej izby do dnia poprzedzającego zebranie się kolejnego Sejmu. Może jednak zakończyć się wcześniej na trzy sposoby. Sam Sejm może skrócić sobie kadencję uchwałą podjętą większością dwóch trzecich ustawowej liczby posłów. Prezydent skraca kadencję obligatoryjnie, gdy wszystkie konstytucyjne procedury powołania Rady Ministrów zakończą się niepowodzeniem, oraz fakultatywnie, jeśli nie otrzyma do podpisu ustawy budżetowej w ciągu czterech miesięcy od jej przedłożenia przez rząd; na wydanie stosownego postanowienia przysługuje mu wówczas czternaście dni.

Próg wymagany do samodzielnego skrócenia kadencji przez izbę jest celowo wysoki. Dwie trzecie ustawowej liczby posłów to w praktyce konieczność porozumienia koalicji rządzącej z częścią opozycji. Ustrojodawca założył tym samym, że zwykły kryzys koalicyjny nie powinien automatycznie prowadzić do rozwiązania Sejmu, ten mechanizm wymaga consensusu ponad podziałami.

Aby zostać posłem, trzeba mieć ukończone dwadzieścia jeden lat. Konstytucja wyklucza z Sejmu osoby, które zostały prawomocnie skazane za czyn umyślny ścigany z urzędu, jeżeli wymierzono im karę pozbawienia wolności, a także osoby ubezwłasnowolnione lub pozbawione praw publicznych bądź wyborczych. Obowiązuje też zasada incompatibilis, czyli niepołączalności funkcji: mandatu poselskiego nie można łączyć z urzędem Rzecznika Praw Obywatelskich, stanowiskiem sędziego, służbą wojskową ani pracą w policji. Innymi słowy, komendant policji czy oficer zawodowy, który zdobędzie mandat, musi wybrać, jedno wyklucza drugie.

Jak wygląda praca Sejmu na co dzień

Sejm działa w trybie permanencji, co oznacza, że przez całą kadencję może zostać zwołany w każdej chwili bez konieczności uzyskania zgody jakiegokolwiek innego organu władzy. To rozwiązanie ma bardzo konkretną konsekwencję ustrojową: ani prezydent, ani rząd nie mogą zablokować obrad przez prostą odmowę ich zwołania. W praktyce oznacza to, że gdy istnieje polityczna wola, ustawa może trafić pod głosowanie w ekspresowym tempie. Wadą tego samego mechanizmu jest nieprzewidywalność harmonogramu: harmonogram tygodni sejmowych bywa ogłaszany z krótkim wyprzedzeniem, co utrudnia planowanie zarówno posłom, jak i wszystkim zainteresowanym śledzeniem prac legislacyjnych.

Obradom przewodniczy marszałek Sejmu. Zasadą są posiedzenia jawne, choć w szczególnych sytuacjach izba może bezwzględną większością głosów uchwalić utajnienie obrad. Posiedzenia plenarne odbywają się z reguły rytmem jednego tygodnia sejmowego na każde dwa lub trzy tygodnie kalendarzowe. Dłuższe przerwy pojawiają się w okresie letnim, na przełomie roku oraz między ostatnim posiedzeniem kończącej się kadencji a inauguracją nowej. Zaplecze prawne, organizacyjne, finansowe i techniczne dla całej izby zapewnia Kancelaria Sejmu. Budynki Sejmu i Senatu stoją na wiślanej skarpie Warszawy, w kwartale wyznaczonym przez ulice Wiejską, Górnośląską i Piotra Maszyńskiego.

Skąd wzięła się nazwa i gdzie sięgają korzenie izby

Słowo „sejm” wywodzi się od staropolskiego czasownika sjąć się, oznaczającego mniej więcej tyle co „zebrać się”, i pojawia się we wszystkich językach słowiańskich. W polszczyźnie funkcjonowało od XV stulecia w formach sjem i sejm, oznaczając zjazd lub zgromadzenie. Fakt, że tę samą nazwę odnajdujemy od czeskiego po rosyjski, sugeruje, że praktyka zwoływania wspólnych narad jest równie stara jak sama słowiańska tradycja ustrojowa, nie jest więc polskim wynalazkiem, lecz wspólnym dziedzictwem. Najwcześniejszy znany opis takiego zgromadzenia pochodzi z XII-wiecznej kroniki Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum i dotyczy jeszcze czasów legendarnych.

Historycznie udokumentowany sejm w rozumieniu bliższym współczesnemu zwołał Władysław I Łokietek w Chęcinach. Wydarzenie to odnotował już Jan Długosz. Przełomem organizacyjnym był jednak rok 1493, gdy król Jan I Olbracht zwołał sejm walny, na którym wyodrębniła się Izba Poselska, osobna izba reprezentująca szlachtę wybraną na sejmikach ziemskich. Między tymi dwoma datami minęło ponad sto sześćdziesiąt lat ewolucji zgromadzeń szlacheckich, zanim instytucja przybrała kształt rozpoznawalny jako parlamentarny.

Kalendarium najważniejszych momentów

Tabela ujawnia ważną obserwację: między pierwszym udokumentowanym sejmem w Chęcinach a wyodrębnieniem Izby Poselskiej minęło ponad sto sześćdziesiąt lat, instytucja dojrzewała bardzo powoli. Sejm w różnych formach istniał przez kolejne stulecia, jednak nie zawsze dysponował rzeczywistą władzą ustawodawczą. W III Rzeczypospolitej pełni funkcję najwyższego organu władzy ustawodawczej, której podwaliny sięgają początków polskiego parlamentaryzmu.

Od szlacheckiego przywileju do fasady PRL

W dawnej Rzeczypospolitej Sejm reprezentował wyłącznie stan szlachecki, a udział w nim był jednym z kluczowych przywilejów tej grupy. Warto uświadomić sobie skalę zmiany: szlachta stanowiła kilka procent ogółu mieszkańców, a przez stulecia to właśnie ona niepodzielnie władała salą sejmową. Dziś mandat poselski może zdobyć każdy pełnoletni obywatel spełniający minimalne warunki konstytucyjne. Trzy dawne stany sejmujące to posłowie, senatorowie i król, a uchwalane wówczas ustawy nazywano konstytucjami. Wszystkie je zawiera historyczny zbiór Volumina Legum, wydany drukiem w latach 1732–1793, obejmujący przywileje królewskie i konstytucje sejmowe z okresu od roku 1347 do roku 1793.

Sejmy dzieliły się na zwyczajne, zwoływane co dwa lata na sześć tygodni, oraz nadzwyczajne, zwoływane w dowolnym terminie na dwa tygodnie. Do zawarcia unii lubelskiej w 1569 roku sesje odbywały się w różnych miastach Korony, m.in. w Piotrkowie, Krakowie, Toruniu, Bydgoszczy, Radomiu, Sandomierzu, Lublinie, Parczewie i Warszawie. Po unii obrady skoncentrowały się głównie w Warszawie, a co trzecia sesja odbywała się w Grodnie.

W XVII wieku Rzeczpospolita przeżywała głęboki kryzys ustrojowy. Jego symptomem, choć nie jedyną przyczyną, było liberum veto: prawo każdego posła do zerwania trwającej sesji wraz z unieważnieniem wszystkich dotychczas podjętych na niej uchwał. Dramatyzm tego mechanizmu trudno przecenić: lata mozolnych negocjacji, kompromisów i uchwalonych aktów mogły zostać przekreślone jednym sprzeciwem. Odpowiedzią była Konstytucja 3 maja uchwalona przez Sejm Czteroletni w 1791 roku, próba ratowania państwa, która nie zdołała jednak odwrócić biegu historii. Wkrótce potem nastąpił ostateczny upadek Rzeczypospolitej i rozbiory.

Zupełnie inny rozdział to okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Sejm był wówczas formalnie najwyższym organem władzy państwowej, ale w praktyce powszechnie uznawany za ciało fasadowe, zatwierdzające decyzje podejmowane przez rządzącą partię bez realnej samodzielności. Demokratyczny parlament przywrócono dopiero po 1989 roku, wraz z narodzinami III Rzeczypospolitej.

Co uprawnienia Sejmu oznaczają dla przeciętnego obywatela

Sejm uchwala ustawy dotyczące podatków, wydatków państwa i liczebności wojska, a także decyduje o wojnie i sojuszach, wpływa więc bezpośrednio na codzienne życie każdego obywatela. Tryb permanencji sprawia, że izba może zebrać się i przegłosować projekt błyskawicznie, gdy tylko istnieje polityczna wola, ale też że harmonogram legislacyjny bywa nieprzewidywalny z zewnątrz. To nie prezydent ani rząd steruje rytmem posiedzeń, decyduje Prezydium Sejmu i wewnętrzna dyscyplina większości rządzącej.

Bierne prawo wyborcze przysługuje już od dwudziestego pierwszego roku życia, co czyni tę izbę potencjalnie dostępną dla stosunkowo szerokiego grona. Dla porównania: w dawnej Rzeczypospolitej prawo wejścia do sali sejmowej miała wyłącznie szlachta, zamknięta, dziedziczna grupa stanowiąca ułamek społeczeństwa. Dziś formalną barierę wejścia stanowi wiek i brak skazania za określony typ przestępstwa, a nie urodzenie ani majątek.

Dzisiejszy Sejm, mimo wielowiekowej tradycji sięgającej szlacheckich zjazdów, funkcjonuje na zupełnie innych zasadach niż jego historyczny pierwowzór. Opiera się na powszechnych wyborach, a nie na przywileju jednej warstwy społecznej, a jego obrady są co do zasady jawne i dostępne dla opinii publicznej.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego polskie słowo „sejm” rozumieją wszyscy Słowianie, a mało który obcokrajowiec spoza tej grupy językowej?

Nazwa pochodzi od prasłowiańskiego rdzenia oznaczającego „zebrać się” i jest wspólna dla wszystkich języków słowiańskich. Oznacza to, że instytucja wspólnych narad istniała w kulturze słowiańskiej na długo przed wykształceniem się odrębnych państw i języków narodowych. Dla Słowianina „sejm” jest słowem swojskim, dla Francuza czy Niemca, egzotyką.

Co się stanie, jeśli posłem zostanie komendant policji lub zawodowy oficer?

Zgodnie z zasadą incompatibilis obowiązującą w polskim porządku prawnym, mandatu poselskiego nie można łączyć ze służbą wojskową ani pracą w policji. Oznacza to, że taka osoba, zdobywając mandat, musiałaby zrezygnować z dotychczasowej funkcji. Obie role są konstytucyjnie niepołączalne.

Czym było liberum veto i jak niszczyło Rzeczpospolitą?

Liberum veto dawało każdemu posłowi prawo do jednostronnego zerwania całej sesji sejmowej i unieważnienia wszystkich podjętych na niej uchwał. W XVII wieku mechanizm ten był nadużywany tak często, że realną władzę ustawodawczą Sejmu można było blokować permanentnie. Konstytucja 3 maja uchwalona przez Sejm Czteroletni ograniczyła to prawo, ale było już za późno, by uratować państwo.

Jaką rolę pełnił Sejm w czasach PRL?

Formalnie był najwyższym organem władzy państwowej, ale w praktyce zatwierdzał jedynie decyzje podejmowane przez rządzącą partię, bez realnego wpływu na politykę. Demokratyczny parlament przywrócono dopiero po 1989 roku.

Kto nie może zostać posłem?

Posłem nie może zostać osoba, która została prawomocnie skazana za czyn umyślny ścigany z urzędu, jeśli orzeczono wobec niej karę pozbawienia wolności, a także osoba ubezwłasnowolniona lub pozbawiona praw publicznych bądź wyborczych. Mandatu nie można też łączyć z funkcją Rzecznika Praw Obywatelskich, stanowiskiem sędziego, służbą wojskową ani pracą w policji.

Fot. Jerzy Janiszewski / Wikimedia Commons (Public domain)