Nierównowaga w pomocy publicznej w UE: Transformacja energetyczna pogłębia dysproporcje

W Unii Europejskiej pomoc publiczna dla firm jest rozdzielana nierównomiernie, co szczególnie uwidacznia się w sektorach kluczowych dla przyszłości, takich jak transformacja energetyczna. W 2023 roku niemal połowa środków trafiła do Francji i Niemiec, podczas gdy inne kraje, w tym Polska, otrzymały znacznie mniej. Czy nowy mechanizm Clean Industrial State Aid Framework (CISAF) zmieni ten trend, czy raczej pogłębi istniejące dysproporcje? Przyglądamy się raportowi Polskiego Instytutu Ekonomicznego (PIE), który analizuje nierówności w dystrybucji pomocy publicznej w UE.

Francja i Niemcy dominują w pomocy publicznej

W 2023 roku Niemcy i Francja odpowiadały za 47 proc. całej pomocy publicznej przyznanej w Unii Europejskiej, co oznacza spadek z 52 proc. w 2022 roku. Niemcy przeznaczyli na ten cel 50 mld euro (27 proc. puli), Francja – 36 mld euro (20 proc.), a Włochy – 21 mld euro (12 proc.). Polska, z wydatkami na poziomie 11 mld euro, stanowiła jedynie 6 proc. całkowitej puli. Warto jednak zauważyć, że wzrost udziału Polski w 2023 roku wynikał głównie z działań wspierających sektor rolny, który ucierpiał w efekcie inwazji Rosji na Ukrainę.

Analitycy PIE wskazują, że nierównowaga w dystrybucji pomocy wynika z systemu opartego na decyzjach poszczególnych państw, a nie na unijnej koordynacji. Taki mechanizm prowadzi do swoistego „wyścigu po subsydia”, w którym kraje o większych możliwościach budżetowych zyskują przewagę.

Ekspert PIE podkreśla kluczowy problem obecnego systemu:

Nierównowaga w korzystaniu z pomocy publicznej w UE wynika z tego, że system pomocy publicznej jest oparty na działaniach poszczególnych państw członkowskich, a nie na koordynacji na poziomie unijnym. Pomoc udzielana bezpośrednio przez rządy zachęca do wyścigu po subsydia między państwami członkowskimi i daje firmom możliwość negocjowania między państwami proponowanego wsparcia. Gdyby środki na pomoc publiczną koordynowano na poziomie Unii Europejskiej, można by uniknąć tego zagrożenia.

– komentuje Michał Kowalski, starszy analityk z zespołu gospodarki światowej w PIE.

Transformacja energetyczna: sektor o największej koncentracji środków

Sektory związane z transformacją energetyczną, takie jak ochrona środowiska i oszczędzanie energii, charakteryzują się szczególnie wysoką koncentracją pomocy publicznej. W 2023 roku Indeks Herfindahla-Hirschmana (HHI) dla kategorii „Ochrona środowiska i oszczędzanie energii” wyniósł 2480, co wskazuje na znaczną nierównowagę w porównaniu z innymi sektorami, takimi jak przeciwdziałanie poważnym zaburzeniom w gospodarce (HHI 1758). Oznacza to, że środki na transformację energetyczną trafiają głównie do kilku krajów, co może ograniczać konkurencyjność mniej zamożnych gospodarek UE.

Wprowadzenie nowego mechanizmu Clean Industrial State Aid Framework (CISAF) 25 czerwca 2025 roku miało na celu wspieranie niskoemisyjnej gospodarki. Jednak, jak wskazuje raport PIE, CISAF może nie tylko nie rozwiązać problemu nierównowagi, ale nawet go pogłębić, zwłaszcza że jego poprzednik, Temporary Crisis and Transition Framework (TCTF), również sprzyjał dominacji Niemiec (48 proc. wydatków w latach 2022–2023).

Projekty międzykrajowe jako remedium?

Jednym z proponowanych rozwiązań jest wspieranie projektów międzykrajowych w ramach mechanizmu IPCEI (Ważne Projekty Wspólnego Europejskiego Zainteresowania). W latach 2018–2024 Komisja Europejska zatwierdziła 37 mld euro na 335 takich projektów, realizowanych w 22 państwach członkowskich. Wzmacnianie tego mechanizmu mogłoby zachęcić państwa do większej współpracy, np. poprzez lokowanie łańcuchów dostaw w różnych krajach UE.

Raport PIE sugeruje również wprowadzenie opłat od nadmiarowej pomocy publicznej, co zaproponował Enrico Letta. Środki te mogłyby finansować inicjatywy wspierające jednolity rynek w regionach, które otrzymują mniej wsparcia. Tego typu rozwiązanie mogłoby przyczynić się do bardziej sprawiedliwej dystrybucji środków i większej spójności gospodarczej w UE.

Różnice w dostępie do kapitału

Nierówności w pomocy publicznej są dodatkowo pogłębiane przez zróżnicowany dostęp do kapitału w różnych krajach UE. Firmy z państw o mniej rozwiniętych rynkach kapitałowych, takich jak Polska, mają trudności z pozyskaniem prywatnego finansowania, co stawia je w gorszej pozycji w porównaniu z konkurentami z Niemiec czy Francji, którzy korzystają zarówno z pomocy publicznej, jak i tańszego finansowania rynkowego.

Problem ten szczególnie dotyka sektorów strategicznych, takich jak transformacja energetyczna, gdzie inwestycje wymagają dużych nakładów kapitałowych. W efekcie kraje o większych możliwościach finansowych mogą szybciej rozwijać nowoczesne technologie, podczas gdy inne pozostają w tyle.

Źródło: Polski Instytut Ekonomiczny