Fiskus coraz lepiej typuje do kontroli podatkowych. Blisko 98 proc. z nich kończy stwierdzeniem nieprawidłowości

W 2024 roku liczba kontroli podatkowych rozpoczętych przez organy skarbowe zmniejszyła się o niemal 24 proc. w stosunku do poprzedniego roku. Eksperci wskazują, że skarbówka dysponuje coraz skuteczniejszymi metodami wykrywania potencjalnych naruszeń prawa podatkowego, choć jednocześnie boryka się z niedoborami kadrowymi. Zakończone w minionym roku kontrole ujawniły nieprawidłowości w ponad 98 proc. przypadków, generując uszczuplenia na poziomie 1,7 mld zł i pokontrolne wpłaty w wysokości ponad 587 mln zł.

Mniej kontroli, większa precyzja

Z danych Ministerstwa Finansów wynika, że w 2024 roku rozpoczęto 9,3 tys. kontroli podatkowych – to spadek o 23,6 proc. w porównaniu z 12,1 tys. w 2023 roku. Jeszcze wyraźniejszy trend widać w zestawieniu z 2022 rokiem, kiedy wszczęto 17,1 tys. takich działań, co oznacza redukcję o 45,7 proc.

Do tych spadków rdr. przyczynia się fakt, że skarbówka ma coraz lepsze narzędzia do weryfikowania przedsiębiorców, w tym STIR czy JPK. One pozwalają zdecydowanie precyzyjniej weryfikować na podstawie analiz Ministerstwa Finansów, a następnie typować podmioty, które mogły złamać prawo podatkowe. Ponadto, wzrasta świadomość podatników w zakresie obowiązujących regulacji. Oni chcą się szkolić, ponieważ przepisy często są modyfikowane

– tłumaczy Marcin Otręba, doradca podatkowy i wykładowca Uniwersytetu WSB Merito we Wrocławiu.

Radca prawny Marek Niczyporuk z kancelarii Ars Aequi dodaje, że dane dotyczą jedynie kontroli wszczynanych przez Krajową Administrację Skarbową, a nie ostatecznych rozstrzygnięć. Zauważa też, że spadek liczby kontroli nie dziwi w kontekście braków kadrowych w urzędach skarbowych oraz coraz częstszego stosowania kontroli celowanych.

Bardzo często, już na etapie rozpoczęcia kontroli, organ ma szerokie rozeznanie w stanie faktycznym na podstawie danych, które podatnik złożył. A obowiązki sprawozdawcze rozszerzają się z roku na rok. Podatnicy muszą raportować niektóre informacje w ramach różnych formularzy nawet kilkukrotnie. Dzięki odpowiednim narzędziom i selekcji danych, organy zyskują możliwość skuteczniejszego typowania do kontroli

– podkreśla Agnieszka Wnuk, partner w firmie Quidea i ekspertka BCC.

Więcej nieprawidłowości, dłuższe postępowania

W 2024 roku zakończono 9,8 tys. kontroli podatkowych, co oznacza spadek o 24,5 proc. w porównaniu z 13 tys. w 2023 roku. Jak zauważa Marcin Otręba, postępowania te często ciągną się w czasie, co wynika z ich złożoności i potrzeby dokładnego wyjaśnienia faktów.

Przepisy określają, jak długo powinna trwać kontrola przedsiębiorcy. Jednak limity te dotyczą czynności prowadzonych w przedsiębiorstwie, u danego podatnika. Jeśli zatem urzędnicy zajmują się tymi kwestiami w urzędzie, to nie ma tych obostrzeń. Zdarzało się, że reprezentowałem klientów w kontrolach trwających powyżej dwunastu miesięcy i nie były to przypadki odosobnione

– mówi mec. Niczyporuk.

Agnieszka Wnuk dodaje, że czas trwania kontroli zależy także od zaangażowania podatnika i jakości dostarczanych przez niego dokumentów. W 2024 roku nieprawidłowości stwierdzono w 9,6 tys. zakończonych kontroli (98,1 proc.), wobec 12,7 tys. w 2023 roku (97,6 proc.).

Myślę, że chyba już minęły czasy, w których kontroler szedł do przedsiębiorcy z założeniem wykrycia jakiejkolwiek nieprawidłowości. Teraz, wchodząc do danej firmy, wie, co tam jest niezgodnego z prawem. Wygląda to inaczej niż kiedyś, przede wszystkim ze względu na dokładniejsze typowanie. Zdarza się też, że organ wszczyna postępowanie kontrolne i daje szansę przedsiębiorcy. W ten sposób sygnalizuje mu, że wie o nieprawidłowościach. Jeśli podatnik je skoryguje, to nie będzie dalszego poszukiwania

– zauważa ekspert z WSB Merito.

Uszczuplenia i wpływy: mniej kontroli, mniejsze kwoty

W 2024 roku uszczuplenia podatkowe wyniosły 1,693 mld zł – o 13,6 proc. mniej niż w 2023 roku (1,959 mld zł). Pokontrolne wpłaty osiągnęły poziom 587,4 mln zł, co oznacza spadek o 27,4 proc. względem 808,8 mln zł rok wcześniej.

W skali budżetu nie jest to duża zmiana rdr. Natomiast znaczenie może mieć metodologia prowadzonych kontroli podatkowych. Wystarczy spojrzeć na kwestie dotyczące zwrotu podatku VAT. Zdarza się, że kontrola wykazuje nieprawidłowości w tym zakresie, więc podatnik ma oddać otrzymane wcześniej środki. Niekiedy zwrot jest zatrzymywany przez organy podatkowe do czasu zakończenia kontroli podatkowej. Następnie oddawana jest tylko część, która faktycznie przysługuje podatnikowi

– analizuje Marcin Otręba.

Marek Niczyporuk wskazuje, że mniejsza liczba kontroli naturalnie przekłada się na niższe wpływy, choć brak szczegółowych danych utrudnia pełną ocenę – np. czy wpłaty wynikają z dobrowolnych działań podatników, czy z egzekucji.

Wpływ na niższą kwotę rdr. mogą mieć nierzetelni podatnicy wystawiający tzw. puste faktury. Oni ukrywają swój majątek. Oficjalnie go nie mają i nie mogą oddać budżetowi państwa podatku, który uzyskali niezgodnie z prawem. To też może oznaczać, że jest coraz więcej tzw. przestępstw karuzelowych, gdzie wystawiane są fikcyjne faktury. System musi wyeliminować takie podmioty i dostrzegam, że coraz więcej kontroli podatkowych skupia się właśnie na tym aspekcie

– podsumowuje ekspert z Uniwersytetu WSB Merito.

Mniejsza liczba kontroli podatkowych w 2024 roku to efekt lepszych narzędzi analitycznych skarbówki i rosnącej świadomości podatników, ale także braków kadrowych w urzędach. Wysoki odsetek wykrytych nieprawidłowości pokazuje, że działania są coraz bardziej precyzyjne, choć często przewlekłe. Spadek uszczupleń i wpłat pokontrolnych może być ceną za mniejszą liczbę postępowań, ale też sygnałem rosnących wyzwań związanych z przestępstwami podatkowymi. Eksperci zgodnie wskazują, że klucz do efektywności leży w równowadze między technologią, zasobami ludzkimi i współpracą z podatnikami.