Zagłębie Lubin: dwukrotny mistrz Polski z miasta odbudowanego z ruin

Zagłębie Lubin to jeden z najbardziej utytułowanych klubów polskiej piłki nożnej spoza wielkich miast. Dwukrotny mistrz Polski, zdobywca Superpucharu, trzykrotny finalista Pucharu Polski, wszystko to z Lubina na Dolnym Śląsku. Klub, który zaczynał od improwizowanego boiska w zrujnowanym mieście, dziś gra na nowoczesnym obiekcie i regularnie rywalizuje w Ekstraklasie. Co sprawia, że ta historia jest wyjątkowa? Między dwoma mistrzostwami minęło kilkanaście lat, i to właśnie ta przerwa, a nie same tytuły, mówi najwięcej o tej drużynie.

Najważniejsze:

• Zagłębie Lubin jest dwukrotnym mistrzem Polski (sezony 1990/1991 i 2006/2007) oraz zdobywcą Superpucharu Polski z 2007 roku
• Klub założono w sierpniu 1945 roku, zaledwie kilka miesięcy po zakończeniu II wojny światowej, w mieście zniszczonym w blisko dziewięćdziesięciu procentach
• W ciągu kilku dekad klub zmienił nazwę wielokrotnie, każda zmiana odzwierciedlała polityczne przeobrażenia Polski Ludowej
• Zagłębie gra na stadionie KGHM Zagłębie Arena
• W tabeli wszech czasów Ekstraklasy klub zajmuje miejsce w pierwszej dziesiątce, mimo zaledwie 23 sezonów na najwyższym poziomie

Od ruin do ekstraklasy: narodziny klubu w powojennym Lubinie

Trudno o bardziej wymowny punkt startowy: sierpień 1945 roku, miasto zniszczone w blisko dziewięćdziesięciu procentach działaniami wojennymi, żadnych obiektów sportowych. W tych warunkach niewielka grupa zapaleńców skupionych w młodzieżowej organizacji robotniczej założyła sekcję piłki nożnej i samodzielnie urządziła prowizoryczne boisko przy jednej z ulic. Jesienią 1945 roku pierwsze mecze toczono z żołnierzami radzieckimi stacjonującymi wówczas w okolicach Lubina, innych lokalnych rywali po prostu nie było. Klub rósł dosłownie razem z miastem.

Wiosną 1946 roku, wyrastając z tej pionierskiej drużyny, powołano do życia Klub Sportowy Zawisza Lubin. Niedługo potem oddano do użytku boisko przy ulicy Odrodzenia, które przez kolejne lata pełniło rolę głównego obiektu. To nie jest tylko lokalny koloryt, to kontekst, bez którego sukcesy lat dziewięćdziesiątych i dwa tysiące siódmego tracą część swojego znaczenia.

Siedem nazw w dwadzieścia lat: klub jako zwierciadło PRL

Żaden inny element historii Zagłębia nie oddaje lepiej zmienności powojennych dekad niż chronologia nazw klubu. W ciągu kilku powojennych dekad organizacja zmieniała tożsamość wielokrotnie, a każda z tych zmian była czymś więcej niż administracyjną formalnością, odzwierciedlała kolejne zwroty polityczne i gospodarcze Polski Ludowej:

• sierpień 1945OMTUR Lubin, czyli sekcja przy organizacji młodzieży robotniczej, typowy twór wczesnego okresu tzw. Polski lubelskiej
• wrzesień 1946KS Zawisza Lubin, pierwsza samodzielna forma klubowa
• 1949KS Gwardia Lubin; słowo „gwardia” to echo radzieckiego wzorca organizowania sportu przy strukturach mundurowych, charakterystycznego dla stalinizmu
• 1951KS Spójnia Lubin; zmiana z militarnej „Gwardii” na neutralną „Spójnię” zbiegła się z okresem odwilży i stopniowego odchodzenia od najbardziej ostentacyjnych sowieckich nazewnictw
• 1953powrót do nazwy Zawisza Lubin
• 1960Górnik Lubin; industrializacja Dolnego Śląska i rosnące znaczenie górnictwa miedziowego sprawiły, że klub zyskał nazwę wprost odwołującą się do dominującej gałęzi lokalnej gospodarki
• 1966Międzyzakładowy Klub Sportowy Zagłębie Lubin; ta nazwa przetrwała do dziś, nieco tylko zmodyfikowana przez dodanie sponsorskiego szyldu KGHM

Czytana w ten sposób lista przestaje być martwym katalogiem, staje się skróconą historią społeczną regionu. Dziś w oficjalnych rozgrywkach klub funkcjonuje jako KGHM Zagłębie Lubin, gdzie człon KGHM odnosi się do głównego sponsora, spółki wydobywającej miedź w okolicach Lubina.

Szesnaście lat między tytułami: co działo się w przerwie?

Pierwsze mistrzostwo przyszło zaskakująco szybko i z zaskakującej pozycji. W sezonie 1989/1990 Zagłębie jako beniaminek ekstraklasy wywalczyło wicemistrzostwo Polski, był to pierwszy większy sukces w historii klubu i jednocześnie przepustka do Pucharu UEFA. Rok później drużyna poszła krok dalej: tytuł mistrzowski w sezonie 1990/1991 zapewnili sobie lubinianie w 29. kolejce, wygrywając na własnym stadionie z Zawiszą Bydgoszcz. Mistrzostwo otworzyło drzwi do Pucharu Mistrzów Klubowych, poprzednika dzisiejszej Ligi Mistrzów.

Czytaj także: Ekstraklasa: historia, zasady i kulisy powstania najwyższej klasy polskiej piłki nożnej

Potem nastąpiła przerwa. Kilkanaście lat bez tytułu to nie była stagnacja, ale też nie było triumfów, klub oscylował między ekstraklasą a jej obrzeżami, bez ponownego szturmu na sam szczyt. Odpowiedź na pytanie, dlaczego nie udało się obronić pozycji z początku lat dziewięćdziesiątych, leży częściowo w strukturalnej słabości klubów spoza Warszawy i Krakowa w warunkach rozwijającego się rynku piłkarskiego: trudniejszy dostęp do transferów, mniejsza baza kibiców, ograniczone przychody z biletów. Zagłębie przeżyło tę dekadę i wróciło.

Powrót zaczął się od fatalnego startu. W sezonie 2005/2006 po pięciu kolejkach drużyna zajmowała ostatnie miejsce z zaledwie trzema punktami. Zarząd podjął decyzję o zmianie trenera i zatrudnił Franciszka Smudę. Efekty okazały się spektakularne: Zagłębie zakończyło sezon na trzecim miejscu, zdobywając brązowy medal. To była zapowiedź tego, co nastąpiło rok później.

Czytaj także: Real Madryt: historia klubu, który współtworzył piłkę nożną zanim zdążył ją wygrać

Sezon 2006/2007 przyniósł drugi tytuł. Decydujący mecz rozegrano w ostatniej kolejce, a Zagłębie zapewniło sobie tytuł. Na początku kolejnego sezonu klub dołożył do gabloty Superpuchar Polski.

Zagłębie w liczbach: ile to znaczy na tle ligi?

Dwa mistrzostwa w 23 sezonach ekstraklasy to wynik, który plasuje Zagłębie wysoko w gronie polskich klubów, wiele drużyn z dłuższą historią obecności w najwyższej klasie rozgrywkowej nie zdobyło ani jednego tytułu. Trzy finały Pucharu Polski zakończone porażką to z kolei bolesna spuścizna, która w innym wariancie historii mogłaby zupełnie zmienić statystyki klubu.

Trzy finały pucharowe, trzy porażki

Zagłębie trzykrotnie docierało do finału Pucharu Polski i trzykrotnie musiało uznać wyższość rywala. Zestawienie tych wyników jest samo w sobie wymowne:

• Sezon 2004/2005lubinianie ulegli w finale i musieli uznać wyższość rywala
• Sezon 2005/2006lubinianie po raz kolejny odpadli w finale, ponownie nie sięgając po trofeum
• Sezon 2013/2014finał zakończył się remisem, a o losach trofeum zadecydowały rzuty karne, w których Zagłębie poniosło porażkę

Trzy finały bez jednej wygranej to jeden z tych statystycznych paradoksów, które dobrze ilustrują różnicę między wartością procesową a wynikiem końcowym. Zagłębie regularnie było blisko, nigdy dość blisko.

Stadion: dwa lata czekania po złotym sezonie

Historia obiektów Zagłębia to osobna narracja o cierpliwości i modernizacji. Klub zaczynał od prowizorycznego boiska przy ulicy Kościuszki, przez lata korzystał z obiektu przy ulicy Odrodzenia, a gdy ten wymagał remontu na początku lat siedemdziesiątych, drużyna rozgrywała mecze na boisku o żużlowej nawierzchni oraz na obiektach w Ścinawie i Chojnowie. W 1972 roku oddano do użytku Stadion Górniczy przy ulicy Marii Skłodowskiej-Curie.

Budowę nowego stadionu zainicjowano w 2007 roku, tuż po zdobyciu mistrzostwa, klub wchodził w nową erę dosłownie i w przenośni. Jednak między decyzją a inauguracją minęły blisko dwa lata: przez cały sezon 2007/2008, gdy Zagłębie jako mistrz kraju grało w europejskich rozgrywkach, drużyna korzystała jeszcze ze starego obiektu. Dopiero w marcu 2009 roku rozegrano pierwszy oficjalny mecz na nowym stadionie, który dziś nosi nazwę KGHM Zagłębie Arena. Rywalem był Górnik Łęczna.

Obiekt spełnia wymogi trzygwiazdkowego standardu UEFA, co umożliwia organizację większości spotkań międzynarodowych, z wyjątkiem finałów Ligi Mistrzów, Pucharu UEFA oraz mistrzostw świata i Europy, do których organizacji wymagana jest pojemność przekraczająca możliwości lubiańskiego stadionu wynoszące ponad 16 tysięcy miejsc. W 2022 roku wymieniono krzesełka na trybunach; do dotychczasowej pomarańczowej kolorystyki doszły biel i zieleń.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Zagłębie Lubin grało kiedykolwiek w europejskich pucharach?

Tak, i to dwukrotnie w stosunkowo krótkim czasie. Wicemistrzostwo z sezonu 1989/1990 dało prawo gry w Pucharze UEFA, a tytuł mistrzowski z 1990/1991 otworzył drogę do Pucharu Mistrzów Klubowych, poprzednika dzisiejszej Ligi Mistrzów. Oba awanse były bezpośrednim efektem sukcesów ligowych.

Dlaczego Zagłębie nie utrzymało formy z początku lat dziewięćdziesiątych?

Źródła nie wskazują jednej przyczyny, ale kontekst jest czytelny: kluby spoza największych miast systematycznie traciły grunt po urynkowieniu polskiej piłki w latach dziewięćdziesiątych. Zagłębie wróciło na szczyt dopiero po ponad piętnastu latach, gdy KGHM jako sponsor zapewnił finansową stabilność, i nawet wtedy potrzebny był przełomowy rok pracy Franciszka Smudy, żeby projekt wypalił.

Dlaczego Zagłębie nigdy nie wygrało Pucharu Polski, skoro trzykrotnie grało w finale?

Wszystkie trzy finały zakończyły się porażką. Ostatni z nich był szczególnie dramatyczny: po regulaminowym czasie gry wynik był remisowy, a o losach trofeum zadecydowały rzuty karne, w których Zagłębie poniosło porażkę.

Co oznacza skrót KGHM w nazwie klubu?

To nazwa głównego sponsora, spółki wydobywczej działającej w okolicach Lubina i zajmującej się wydobyciem miedzi. W oficjalnych rozgrywkach klub nosi pełną nazwę KGHM Zagłębie Lubin, choć potocznie stosuje się krótszą formę.

Fot. Gieroj / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)