Willem Dafoe: aktor zbyt różnorodny dla Akademii, zbyt dobry dla jednego gatunku

Czterokrotna nominacja do Oscara bez jednej statuetki, nagrody europejskich festiwali i jednoczesna obecność w wielkich produkcjach studyjnych oraz filmach Larsa von Triera. Kariera Willema Dafoe jest dowodem na to, że największą siłą aktora może być właśnie to, co utrudnia mu wpisanie się w hollywoodzkie kategorie nagród.

Najważniejsze:

• Czterokrotnie nominowany do Oscara za role w zupełnie różnych gatunkach, dramacie wojennym, horrorze, dramacie społecznym i filmie biograficznym, nigdy nie odebrał statuetki
• Teatr eksperymentalny The Wooster Group, który współtworzył jako dwudziestokilkulatek, ukształtował jego warsztat bardziej niż jakikolwiek plan filmowy
• Ponad sześć lat między debiutem filmowym a przełomem spędził na budowaniu warsztatu w rolach drugoplanowych i epizodach, równolegle z pracą sceniczną
• Łączy kino autorskie reżyserów z silną wizją, takich jak von Trier, Schrader czy Eggers, z dużymi produkcjami studjynymi, co wśród aktorów charakterystycznych jego pokolenia jest rzadkością

Wisconsin, teatr eksperymentalny i decyzja, która wszystko zmieniła

Dafoe przyszedł na świat w Appleton w stanie Wisconsin jako siódme dziecko w ośmioosobowej rodzinie, jego ojciec był chirurgiem, matka pielęgniarką. Rodzina miała korzenie irlandzkie, szkockie, angielskie i niemieckie, a dziadek aktora pochodził z kanadyjskiego Ontario. W szkole funkcjonował jako Billy; holenderskie brzmienie swojego imienia, Willem, przyjął dopiero w liceum i już przy nim pozostał.

Podjął studia teatralne na University of Wisconsin, ale zrezygnował przed ich ukończeniem, przekonany, że więcej nauczy się, stając na scenie niż słuchając wykładów. Dołączył do eksperymentalnej grupy Theater X, z którą przez cztery lata jeździł po Chicago, Denver i Europie. W 1977 roku osiedlił się w Nowym Jorku i związał z teatrem Performance Group, z którego wyłonił się The Wooster Group, Dafoe jest wymieniany jako jeden ze współzałożycieli tej formacji. To rozróżnienie jest istotne: nie uciekł ze sceny do kamer, przez lata robił jedno i drugie równocześnie, i właśnie to współistnienie ukształtowało typ aktora, jakim się stał.

Sześć lat na bocznym torze, i dlaczego to był najlepszy możliwy trening

Debiut filmowy Dafoe nastąpił w 1980 roku, w westernie Michaela Cimino, gdzie pojawił się u boku Krisa Kristoffersona i Christophera Walkena. Przez kolejnych sześć lat zbierał doświadczenie w rolach, które dziś określilibyśmy jako budowanie fundamentów przy bocznym wejściu: melodramat, epizod w filmie grozy z Catherine Deneuve, Davidem Bowiem i Susan Sarandon, wreszcie rola przywódcy gangu motocyklowego Ravena Shaddocka w dramacie sensacyjnym Waltera Hilla. To właśnie po tej roli krytyczka Janet Maslin z „The New York Times” określiła go jako posiadacza „doskonale nikczemnej twarzy”, komplement, który jednocześnie zamykał go w szufladce antagonisty. Pierwszą wiodącą rolę, bezwzględnego fałszerza pieniędzy, dostał w kryminale Williama Friedkina.

Warto jednak spojrzeć na te lata inaczej niż jako na czas oczekiwania. Eksperymentalna scena dawała Dafoe to, czego Hollywood nie oferuje drugoplanowym aktorom: pełną odpowiedzialność za postać, swobodę ryzyka i brak presji kasowej. Kiedy pojawił się na planie Plutonu, był aktorem, który miał już własny język, i był gotowy powiedzieć nim coś znacznie więcej niż kolejna „nikczemna twarz”.

Pluton i pierwsza nominacja, przełom zbudowany przez lata

Rola sierżanta Eliasa Grodina w wojennym dramacie Olivera Stone’a o wojnie wietnamskiej przyniosła Dafoe pierwszą nominację do Oscara za najlepszą rolę drugoplanową. Zagrał człowieka stawiającego opór brutalności i okrucieństwu, postać moralnie klarowną, lecz graną z subtelnością, która wyróżniała go na tle gatunkowych schematów. Między debiutem a tym przełomem minęło sześć lat. Droga była długa, ale przyniosła trwały efekt: od tego momentu reżyserzy przestali traktować go wyłącznie jako twarz do obsadzenia po stronie zła, a zaczęli szukać w nim aktora zdolnego do złożoności moralnej po obu stronach barykady.

Role, które dzieliły widownię, i dlaczego Dafoe nie zmieniał kursu

Kolejne lata przyniosły serię kreacji, z których każda była ryzykowna w inny sposób. Wcielenie się w postać Jezusa z Nazaretu w kontrowersyjnym dziele Martina Scorsesego wiązało się z ryzykiem religijnym i obyczajowym; rola greckiego więźnia obozu zagłady w filmie biograficznym o sportowcu, z ryzykiem historycznym; postać odpychającego bandyty w surrealistycznym obrazie Davida Lyncha, z ryzykiem estetycznym. Każda z tych decyzji mogła zamknąć pewne drzwi, żadna tego nie zrobiła.

Były też wpadki, i warto ich nie przemilczać. Udział w erotycznym dreszczowcu u boku Madonny i rola komputerowego psychopaty w sequelu głośnego thrillera przyniosły Dafoe nominacje do Złotej Maliny dla najgorszego aktora drugoplanowego. Pojawia się tu pytanie, które kariery tego rodzaju stawiają wprost: czy to błąd oceny, czy świadoma strategia aktora, który woli ryzyko wpadki od bezpiecznego stania w miejscu? Odpowiedź daje sama filmografia, ani jedna nominacja do Złotej Maliny nie spowolniła tempa jego pracy ani nie zawęziła grona reżyserów, którzy po niego sięgali. Spektakularne potknięcie traktował najwyraźniej jako koszt wpisany w model kariery oparty na nieprzewidywalności.

Czytaj także: Anne Hathaway: jak aktorka z Disneya zbudowała jedną z najbardziej różnorodnych karier w Hollywood

Rewanż przyszedł z rolą ekscentrycznego wampira rezydującego w górskim zamczysku na Słowacji w filmie grozy, który bawił się konwencją horroru od wewnątrz. Za tę kreację Dafoe odebrał nagrodę Saturn oraz nominacje do Oscara i Złotego Globu. Mechanizm był ten sam co zawsze: im mniej oczywista postać, tym większe prawdopodobieństwo, że znajdzie w niej coś, czego inny aktor by nie dostrzegł.

Blockbustery jako drugi język, nie kompromis, lecz świadomy wybór

Równolegle z rolami w obiegu festiwalowym Dafoe budował obecność w produkcjach głównego nurtu. Najbardziej rozpoznawalna jest jego interpretacja złoczyńcy w serii Spider-Man. Widzowie znają go też z Aquamana i serii John Wick.

Niewielu aktorów charakterystycznych, tych, których twarz rozpoznajemy, zanim zdążymy sobie przypomnieć nazwisko, osiąga w blockbusterach taką rozpoznawalność, jednocześnie zachowując wiarygodność w obiegu artystycznym. Dla większości to wybór jeden za jeden. Dafoe od lat pokazuje, że ten dylemat da się ominąć, jeśli warsztat jest wystarczająco szeroki i jeśli wybory po obu stronach są wystarczająco przemyślane.

Stali współpracownicy, mapa artystycznych sojuszy

Jednym z wyraźnych wzorców w karierze Dafoe jest to, że reżyserzy z wyrazistą własną wizją wracają do niego wielokrotnie. Wśród jego regularnych współpracowników wymieniani są Paul Schrader, Abel Ferrara, Lars von Trier, Julian Schnabel, Wes Anderson i Robert Eggers. To lista, która sama w sobie coś mówi: każdy z tych twórców ma silną, rozpoznawalną poetykę, każdy z nich po Dafoe sięga więcej niż raz. Oznacza to, że daje im coś, czego szukają u konkretnego aktora, a nie tylko u „dobrego aktora”.

Z von Trierem zrealizował kilka filmów, które nie pozostawiają widzowi strefy komfortu i wymagają od aktora gotowości na skrajne sytuacje emocjonalne i fizyczne. Za rolę Vincenta van Gogha w filmie Juliana Schnabla odebrał nagrodę dla najlepszego aktora na festiwalu w Wenecji oraz kolejną nominację do Oscara. W dramacie Paula Schradera wcielił się w sprzedawcę sprzętu wideo oskarżonego o zamordowanie aktora Boba Crane’a, postać z pogranicza fascynacji i moralnej dwuznaczności, idealny materiał dla aktora, który unika oczywistości.

Nagrody i nominacje, co mówią liczby

Cztery nominacje do Oscara bez ani jednej statuetki to statystyczna rzadkość, ale patrząc na strukturę tych nominacji, można dostrzec pewien wzorzec: każda dotyczyła innego gatunku i zupełnie innego typu roli. Akademia Filmowa nagradza najchętniej aktorów, których można opowiedzieć jedną spójną narracją, „mistrz dramatów historycznych”, „specjalista od ról komediowych”, „aktor transformacji”. Dafoe nie pasuje do żadnej z tych kategorii, bo pasuje do wszystkich naraz, i właśnie to utrudnia zbudowanie wokół niego przekonującej narracji nagrodowej.

Europejskie festiwale i środowiska krytyczne nagradzały go znacznie hojniej niż Hollywood:

Do tego zestawu dochodzą nagroda Saturn, nagroda National Board of Review oraz miejsce w jury konkursu głównego na festiwalu w Cannes. W 2024 roku Dafoe odebrał gwiazdę na Alei Gwiazd w Los Angeles. Zestawienie tych wyróżnień układa się w czytelny obraz: tam, gdzie liczy się artystyczna odwaga i rozpiętość dorobku, jest doceniany regularnie; tam, gdzie nagroda jest wypadkową branżowej narracji i kasowego prestiżu, pozostaje w cieniu.

Życie prywatne

Przez blisko trzy dekady Dafoe pozostawał w nieformalnym związku z reżyserką teatralną Elizabeth LeCompte, starszą od niego o jedenaście lat. Mają razem syna. W 2005 roku poślubił włoską aktorkę i reżyserkę Giadę Colagrande. Dafoe jest peskatarianinem. Pracował jako model dla domu mody Prada, użyczał głosu w reklamach i pojawiał się na okładkach magazynów takich jak „Esquire”, „L’Uomo Vogue” i „Interview”.

Dlaczego kariera Dafoe jest anomalią i czego uczy innych aktorów

Rzadko zdarza się aktor charakterystyczny, który przez ponad cztery dekady z równą wiarygodnością porusza się między kinem festiwalowym a wielkimi produkcjami studyjnymi, nie tracąc wiarygodności w żadnym z tych środowisk. Dafoe grał świętych i psychopatów, superzłoczyńców i malarzy-wizjonerów, ekscentrycznych wampirów i więźniów obozów zagłady, nigdy nie zamykając się w jednej szufladce na tyle długo, żeby stać się jej zakładnikiem.

Kluczem do zrozumienia tej kariery pozostaje teatr. Dafoe nigdy nie porzucił eksperymentalnej sceny, którą współtworzył jako dwudziestokilkulatek. To właśnie tam wykształcił elastyczność, która pozwala mu być przekonującym zarówno w ascetycznym dramacie von Triera, jak i w rozbudowanym widowisku superbohaterskim. Brak Oscara przy czterech nominacjach nie zepchnął go na margines, wręcz przeciwnie, można argumentować, że właśnie ta nieprzystawalność do jednoznacznych kategorii jest jego największym wyróżnikiem. System nagród premiuje aktorów, których można opisać jednym zdaniem. Dafoe od pół wieku konsekwentnie tę możliwość wyklucza.

Najczęściej zadawane pytania

Czy cztery nominacje do Oscara bez statuetki to anomalia?

To sytuacja rzadka, lecz nie odosobniona. W przypadku Dafoe wynika prawdopodobnie z tego, że każdą nominację zbierał za inny gatunek i inny typ roli, co utrudnia Akademii zbudowanie spójnej narracji wokół jego dorobku. Europejskie festiwale nagrodziły go za całokształt i za konkretne kreacje znacznie hojniej niż Hollywood, co sugeruje, że docenianie jego pracy zależy od tego, czego jury szuka.

Dlaczego wpadki w postaci nominacji do Złotej Maliny nie odbiły się na jego karierze?

Jego filmografia sugeruje, że ryzyko nieudanego projektu traktował jako wpisany koszt modelu kariery opartego na nieprzewidywalności. Aktor, który konsekwentnie buduje siatkę stałych współpracowników artystycznych, reżyserów z silną własną wizją, i wciąż przez nich zapraszany, nie jest aktorem, który bierze każdą propozycję. Złota Malina odzwierciedla konkretny projekt, nie ocenę całego warsztatu, i środowisko filmowe zdaje się to rozróżnienie rozumieć.

Co łączy reżyserów, którzy regularnie współpracują z Dafoe?

Paul Schrader, Abel Ferrara, Lars von Trier, Julian Schnabel, Wes Anderson i Robert Eggers to twórcy o silnych, rozpoznawalnych poetykach, różnych od siebie, ale każda wyrazista. Fakt, że wszyscy wracają do tego samego aktora, sugeruje, że Dafoe potrafi być partnerem dla wizji reżyserskiej, a nie tylko jej wykonawcą, potrafi wejść w specyficzny język twórcy i wzbogacić go, nie zagłuszając.

Jak teatr eksperymentalny wpłynął na typ ról, które Dafoe dostaje?

Praca w The Wooster Group wymagała od aktorów pełnej fizycznej i emocjonalnej dyspozycyjności oraz gotowości do pracy z materiałem, który nie ma gotowych odpowiedzi. To prawdopodobnie tłumaczy, dlaczego Dafoe równie przekonująco gra postać religijnego przywódcy, komikso­wego superzłoczyńcę i malarza-impresjonistę, każda z tych ról wymaga zupełnie innego rejestru, a on potrafi je wszystkie obsłużyć bez wrażenia, że zmienia tożsamość, a nie tylko kostium.

Fot. Harald Krichel / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)