Węgry: tysiąc lat na skrzyżowaniu Europy

Węgry to państwo, które Polacy kojarzą głównie z wakacjami nad Balatonem i papryką, ale za nazwą Magyarország kryje się znacznie więcej: tysiąc lat bycia korytarzem między Wschodem a Zachodem, ustrojowa rewolucja sprzed niespełna czterech dekad oraz identyczny co Polska zestaw sojuszy międzynarodowych, z coraz bardziej rozbieżnym sposobem ich wykorzystania.

Najważniejsze:

• Węgry to państwo śródlądowe leżące niemal w całości w nizinnej Kotlinie Panońskiej, z powierzchnią ponad trzykrotnie mniejszą niż Polska
• Kraj należy do ONZ, NATO, Unii Europejskiej i Grupy Wyszehradzkiej, tych samych struktur co Polska, choć oba kraje coraz wyraźniej idą w nich własną drogą
• Obecna forma ustrojowa, czwarta republika pod nazwą Węgry (Magyarország), obowiązuje od nowej konstytucji, która weszła w życie na początku 2012 roku
• W rankingu wolności prasy z 2021 roku Węgry uplasowały się na 92. miejscu na świecie, wynik ten jestest stałym punktem odniesienia w europejskich debatach o praworządności
• Węgry graniczą z siedmioma państwami, w tym z Ukrainą, sąsiedztwo, które od 2022 roku nabrało zupełnie nowego geopolitycznego ciężaru i wpędza Budapeszt w nieustanny konflikt między zobowiązaniami sojuszniczymi a pragmatyczną polityką energetyczną

Gdzie leżą Węgry i co mówi mapa

Węgry to państwo śródlądowe w Europie Środkowej, bez dostępu do morza, otoczone przez siedmiu sąsiadów: Słowację, Słowenię, Austrię, Chorwację, Serbię, Rumunię i Ukrainę. Dla Polaka jadącego samochodem Węgry są w zasięgu jednego długiego dnia podróży, przez Słowację, z którą graniczą bezpośrednio.

Powierzchnia kraju wynosi nieco ponad 93 tysiące km², co oznacza, że Polska jest ponad trzykrotnie większa. To ważny kontekst: Węgry są krajem średniej wielkości jak na warunki europejskie, ale z gęstą siecią historycznych i kulturowych warstw na stosunkowo niewielkim terytorium.

Pod względem ukształtowania terenu kraj jest wyjątkowo płaski, leży niemal w całości w nizinnej Kotlinie Panońskiej. Wyjątki to Średniogórze Północnowęgierskie, będące częścią Karpat, z pasmami Mátra (tu leży najwyższy szczyt kraju, Kékes), Börzsöny, Cserhát, Górami Bukowymi i Górami Tokajsko-Słańskimi, oraz alpejskie wzgórza na północnym zachodzie, w rejonie Kőszeg i Sopron. Ta płaskość nie jest przypadkowa: Kotlina Panońska przez wieki była zarówno bramą dla najeźdźców ze wschodu, jak i żyzną przestrzenią rolniczą, i właśnie to ukształtowało historię całego regionu.

Rzeki i jeziora: rekordy, które mają znaczenie

Przez Węgry płyną trzy znaczące rzeki: Dunaj, Cisa i Drawa. Dunaj jako oś komunikacyjna środkowej Europy łączył Budapeszt z Wiedniem i Belgradem na długo przed erą kolei żelaznej, a dziś ta sama oś wyznacza szlaki transportu towarowego i energetycznego.

Dwa jeziora zasługują na osobne omówienie, bo oba mają charakter rekordowy i różnią się od siebie niemal wszystkim:

• Balatonnajwiększe jezioro Europy Środkowej i od dekad główny cel wakacyjny dla Polaków. Jego rola w węgierskiej turystyce jest nie do przecenienia, a polsko-węgierska więź zbudowana właśnie nad jego brzegami to zjawisko bez odpowiednika w innych krajach regionu.
• Hévízjezioro termalne w miejscowości o tej samej nazwie, uznawane za największe naturalne jezioro cieplne na świecie. To rzadkość geologiczna: ciepła woda umożliwia kąpiele przez cały rok, przyciągając zarówno turystów zdrowotnych, jak i kuracjuszy szukających alternatywy dla uzdrowisk w innych częściach Europy Środkowej.

Dwa tysiąclecia na skrzyżowaniu dróg

Węgry przez dwa tysiąclecia były przejściem między Wschodem a Zachodem, rola, która pozostaje aktualna do dziś. Zanim pojawili się tu Madziarowie, przez te ziemie przetaczały się kolejno fale różnych ludów: plemiona trackie i celtyckie, a potem armia rzymska, która podbiła region i przez kilka stuleci prowadziła tu intensywną kolonizację i romanizację w ramach prowincji Panonia. Po upadku Rzymu ziemie te przechodziły pod kolejne zwierzchnictwa, huńskie, wandalskie, gepidyjskie, awarskie. Na początku IX wieku zaistniało tu słowiańskie centrum polityczne, które pod koniec tego stulecia zostało rozbite przez przybycie Madziarów pod wodzą Arpada.

Dynastia Arpadów panowała do początku XIV wieku. Za twórcę państwa uznaje się pierwszego koronowanego króla, który przeprowadził chrystianizację kraju. W XIII wieku Węgry zostały spustoszone przez najazd mongolskiej Złotej Ordy, jeden z tych momentów, które odcisnęły trwały ślad na zbiorowej pamięci Węgrów i tłumaczą późniejszą politykę budowania twierdz i sojuszy obronnych.

Największą potęgę Węgry osiągnęły za rządów Ludwika Andegaweńskiego, który był jednocześnie królem Polski, co czyni z tamtej epoki interesujący rozdział wspólnej historii obu narodów. Królestwo sięgało wówczas od Adriatyku po Morze Czarne i skutecznie odpierało napór turecki. Kolejny wzlot nastąpił za Macieja Korwina, któremu udało się przyłączyć do korony węgierskiej Śląsk, Łużyce, Morawy i Dolną Austrię. Klęska pod Mohaczem w starciu z Imperium Osmańskim zapoczątkowała jednak długi upadek: kraj podzielono między Turcję, Habsburgów i nowo powstałe Księstwo Siedmiogrodu. Ten historyczny trójpodział, wpływy zachodnie, wschodnie i lokalna autonomia, do dziś bywa przywoływany przy próbach wyjaśnienia odmiennych tożsamości regionalnych w obrębie samych Węgier.

Czytaj także: Szczyt Grupy Wyszehradzkiej. Donald Tusk: V4 będzie jedną z największych potęg

Pod koniec XVII wieku, po serii klęsk Turcji w wojnach z koalicją europejską, obejmującą między innymi Rzeczpospolitą Obojga Narodów, całość terytorium znalazła się pod władzą Habsburgów. W 1867 roku, po wewnętrznym osłabieniu Austrii i przegranej wojnie z Prusami, Węgry uzyskały status współgospodarza monarchii, tworząc Austro-Węgry. Pełną samodzielność kraj odzyskał dopiero po zakończeniu pierwszej wojny światowej.

Wiek XX: komunizm, powstanie i transformacja

Po pierwszej wojnie światowej Węgry ogłoszono republiką w listopadzie 1918 roku. Kilka miesięcy później władzę na krótko przejęło wspólne kierownictwo komunistów i socjaldemokratów, powołując do życia Węgierską Republikę Rad, eksperyment, który przetrwał zaledwie kilka miesięcy. Ten epizod bywa dziś przywoływany jako jeden z pierwszych europejskich przykładów komunistycznego przejęcia władzy.

Po drugiej wojnie światowej Węgry stały się Węgierską Republiką Ludową, państwem satelickim ZSRR, wciągniętym w struktury Układu Warszawskiego i Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. Próba wyrwania się spod kontroli Moskwy zakończyła się dramatycznie: powstanie zostało stłumione przez Armię Radziecką, a sprawa przez kilka lat zajmowała Radę Bezpieczeństwa ONZ. Traumatyczne doświadczenie tamtych wydarzeń pozostaje ważnym punktem odniesienia w węgierskiej debacie o suwerennośiu 1980, pozostaje ważnym punktem odniesienia w węgierskiej debacie o suwerenności.

Paradoksalnie jednak dzisiejsze Węgry bywają oceniane jako kraj bardziej powściągliwy wobec Rosji niż Polska. Wielu analityków tłumaczy to nie historią, lecz bieżącą kalkulacją: silne uzależnienie od rosyjskich surowców energetycznych i rozbudowane kontakty gospodarcze sprawiają, że Budapeszt utrzymuje pragmatyczne kanały do Moskwy nawet w warunkach konfliktu na Ukrainie. To nie sentyment po epoce ZSRR, to chłodna arytmetyka energetyczna.

Przełom ustrojowy nastąpił pod koniec lat 80. Obrady tak zwanego trójkątnego stołu, węgierskiego odpowiednika polskiego Okrągłego Stołu, doprowadziły do transformacji. Po wolnych wyborach w marcu 1990 roku Węgierska Republika Ludowa przekształciła się w demokrację parlamentarną, Republikę Węgierską, oficjalnie proklamowaną już w październiku 1989 roku.

Węgry dzisiaj: te same organizacje, inne podejście

Współczesne Węgry są członkiem ONZ od 1955 roku, NATO od 1999 roku i Unii Europejskiej od 2004 roku, a także Grupy Wyszehradzkiej razem z Polską, Czechami i Słowacją. Na papierze to identyczny zestaw sojuszy co Polska. W praktyce jednak oba kraje coraz wyraźniej rozchodzą się w kluczowych kwestiach: relacjach z Rosją, polityce migracyjnej i podejściu do standardów praworządności wymaganych przez unijne instytucje.

Sąsiedztwo z Ukrainą nabrało, nabrało dziś wymiaru strategicznego. Węgry są członkiem NATO, ale premier Orbán konsekwentnie utrzymuje kanały komunikacji z Moskwą, co generuje napięcia wewnątrz Sojuszu i sprawia, że Budapeszt jest coraz częściej postrzegany jako podmiot realizujący własną politykę zagraniczną, a nie wspólnotową.

Obecna forma ustrojowa datuje się od początku 2012 roku, gdy nowa konstytucja ustanowiła czwartą formę republikańską państwa, funkcjonującą pod nazwą Węgry (Magyarország). Wskaźnik wolności prasy z 2021 roku plasował Węgry na 92. miejscu na świecie. Wynik ten jest regularnie przywoływany w europejskich debatach o stanie demokracji i niezależności mediów na Węgrzech.

Tabela porównawcza: Polska i Węgry

Widać wyraźnie, że Węgry i Polska są na papierze bliźniakami: ten sam rok wstąpienia do NATO, ten sam rok akcesji do UE, podobna wielkość, podobna historia komunistyczna. A mimo to wynik w wolności prasy różni je o kilkadziesiąt pozycji. To nie jest zbieg okoliczności, to odzwierciedlenie odmiennych wyborów politycznych podjętych w ostatniej dekadzie przez rządzące w obu krajach formacje.

Dane dotyczące Polski w tabeli służą wyłącznie jako kontekst porównawczy i nie pochodzą ze źródła głównego artykułu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Węgry naprawdę angażują się w unijne spory o praworządność, czy raczej je ignorują?

Węgry aktywnie angażują się w te spory, ale po stronie ich podważania. Budapeszt systematycznie kwestionuje unijne mechanizmy kontroli praworządności, blokuje część wspólnych decyzji i przyjmuje własne przepisy medialne, które organizacje monitorujące oceniają krytycznie. W rankingu wolności prasy z 2021 roku Węgry zajmowały 92. miejsce na świecie, wynik, który w kontekście krajów unijnych jest szczególnie niski i stanowi jeden z głównych argumentów w brukselskiej debacie o przyszłości mechanizmów praworządnościowych.

Dlaczego znajomość węgierskiej wojny domowej z XVI wieku jest przydatna turyście?

Podział kraju w XVI wieku między Turcję, Habsburgów i Księstwo Siedmiogrodu pozostawił trwałe ślady kulturowe i architektoniczne widoczne gołym okiem. Zachodnie Węgry były przez stulecia pod wpływem wiedeńskim, środkowe, pod bezpośrednimi rządami osmańskimi, Siedmiogród zachował odrębną tożsamość. Turysta, który zna ten kontekst, rozumie, dlaczego kościoły w Pécs wyglądają inaczej niż w Győr, i dlaczego Budapeszt jest miastem habsburskiego baroku, ale z turecką łaźnią w centrum.

Co to jest jezioro Hévíz i czym różni się od Balatonu?

Hévíz to naturalne jezioro termalne w miejscowości o tej samej nazwie, uznawane za największe jezioro tego typu na świecie. W odróżnieniu od Balatonu, centrum masowej turystyki wypoczynkowej, Hévíz przyciąga przede wszystkim kuracjuszy szukających lecznictwa uzdrowiskowego i możliwości kąpieli przez cały rok. Oba leżą na Węgrzech, ale przyciągają zupełnie różnych gości i spełniają odmienne funkcje w regionalnej gospodarce turystycznej.

Czy 92. miejsce w rankingu wolności prasy to dobry wynik dla kraju UE?

To wynik wyraźnie słaby jak na kraj Unii Europejskiej. Organizacje monitorujące niezależność mediów oceniają węgierską prasę jako znacznie mniej swobodną niż w większości zachodnioeuropejskich demokracji. Dane z 2021 roku są regularnie przywoływane w debatach na forum europejskim i stanowią jeden z argumentów w dyskusji o warunkach wypłaty unijnych środków dla Węgier.anowią jeden z argumentów w dyskusji o warunkach wypłaty unijnych środków dla Węgier.

Dlaczego Węgry, które ucierpiały od ZSRR, dziś prowadzą inną politykę wobec Rosji niż Polska?

Pamięć historyczna i bieżąca kalkulacja polityczna to dwie różne siły. Węgry, podobnie jak Polska, doświadczyły sowieckiej dominacji i zbrojnego stłumienia próby usamodzielnienia się. Ale dzisiejszy Budapeszt prowadzi politykę zagraniczną opartą przede wszystkim na bieżącym rachunku interesów energetycznych i gospodarczych, nie na historycznych analogiach. To nie oznacza nostalgii po ZSRR, to pragmatyzm, który budzi jednak rosnący niepokój wśród sojuszników w NATO.

Fot. Christo / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)