Steven Spielberg: jak osobiste traumy i kamera ojca zbudowały imperium

Spielberg to nie tylko twórca Szczęk, E.T. czy Listy Schindlera. To człowiek, którego doświadczenie izolacji, antysemityzmu i obecności Zagłady w rozmowach domowych ukształtowało jedną z najbardziej spójnych filmografii w historii kina. Pytanie, które naprawdę warto postawić, brzmi: jak dziecko z poczuciem obcości w każdym kolejnym sąsiedztwie staje się twórcą, który dociera do publiczności na całym świecie?

Najważniejsze:

• Trzy Oscary, w tym dwa za Listę Schindlera i jeden za Szeregowca Ryana, plus komplet EGOT, Emmy, Oscar, Grammy i Tony, co plasuje go wśród jednostek wyjątkowych nawet na tle hollywoodzkich legend.
• Współtworzył wytwórnie Amblin Entertainment i DreamWorks, których wpływ na przemysł filmowy wykracza daleko poza jego własne tytuły.
• Siedem jego filmów wpisano do National Film Registry, amerykańskiego rejestru Biblioteki Kongresu, który archiwizuje dzieła uznane za znaczące kulturowo, historycznie lub estetycznie.
• Uhonorowany najwyższym odznaczeniem cywilnym Stanów Zjednoczonych oraz Orderem Uśmiechu przyznawanym przez dzieci osobom szczególnie dla nich zasłużonym.

Jak izolacja i dyskryminacja kształtują perspektywę twórcy?

Spielberg przyszedł na świat w Cincinnati w Ohio jako pierworodny i jedyny syn w rodzinie ortodoksyjnych Żydów. Ojciec był inżynierem branży komputerowej, matka pianistką i restauratorką. Dziadkowie ze strony ojca przybyli do Ameryki z terenów dzisiejszej Ukrainy, wówczas będących częścią Imperium Rosyjskiego. Rodzina kilkakrotnie się przeprowadzała, przez New Jersey, aż po Phoenix w Arizonie.

To właśnie owe przeprowadzki i towarzyszące im poczucie bycia zawsze tym jedynym żydowskim chłopcem w okolicy, ukształtowały w Spielbergu trwały dyskomfort tożsamościowy. W szkole średniej bywał fizycznie atakowany przez rówieśników z powodu swojego pochodzenia. Temat Zagłady był w domu stałym tłem, ojciec stracił w niej blisko dwudziestu bliskich krewnych. Sam Spielberg wspominał z czasem, że jako kilkuletni chłopiec czuł się skrępowany zewnętrznym postrzeganiem ortodoksyjnych praktyk religijnych rodziców, choć, jak wyraźnie zastrzegał, nie wstydził się bycia Żydem, lecz odczuwał dyskomfort wynikający z poczucia obcości. W okresie dojrzewania stopniowo odchodził od judaizmu.

Czytaj także: Anne Hathaway – od Pamiętnika księżniczki do Oscara. Kariera, która przeczy hollywoodskim schematom

Ten bagaż nie jest biograficznym szczegółem, jest kluczem do całej filmografii. Bezpośrednio zaprowadziło go to do Listy Schindlera. Motyw dziecka odciętego od świata przez wojnę w Imperium słońca rezonuje z jego własnym poczuciem wyobcowania. Fabelmanowie, jego najpóźniejszy i najbardziej osobisty film, to powrót do tego samego miejsca, tylko z dystansu kilku dekad. Najważniejsze filmy Spielberga nie są przypadkowym wyborem tematów: wyrastają z konkretnych, długo przetwarzanych doświadczeń.

Kamera pojawiła się wcześnie. Już jako nastolatek nakręcił pierwsze domowe filmy, w tym krótkie produkcje fabularne i amatorskie eksperymenty gatunkowe. Wśród wczesnych prac znalazły się m.in. filmy wojenne i science fiction, które zapowiadały tematy rozwinięte w późniejszej twórczości. Te wczesne produkcje powróciły dekady później jako punkt wyjścia dla Fabelmanów.

Od telewizji do blockbustera: jak Spielberg zmienił reguły gry

Karierę Spielberg zaczynał od odcinków seriali telewizyjnych i mniejszych produkcji dla Universal Studios. Przełom przyniosły Szczęki w 1975 roku, i nie chodzi tylko o artystyczny sukces. Szczęki okazały się przełomem nie tylko artystycznym, ale i komercyjnym, i są często przywoływane w kontekście przemian, jakie w tym czasie zachodziły w sposobie dystrybucji hollywoodzkich produkcji.

Czytaj także: Christopher Nolan: od kamery Super 8 do Oscara – droga twórcy, który postawił Hollywood na swoich warunkach

Kolejne lata to seria komercyjnych sukcesów: Bliskie spotkania trzeciego stopnia, E.T. oraz przygody Indiany Jonesa. Równolegle pojawiły się Kolor purpury i Imperium słońca, filmy dalekie od rozrywkowej formuły hitów, które potwierdziły, że Spielberg nie zamierza ograniczać się do jednego rejestru.

Rok 1993: dwa filmy, które wyznaczyły miejsce w historii

W 1993 roku Spielberg wyreżyserował jednocześnie Park Jurajski, jeden z najbardziej kasowych filmów epoki, oraz Listę Schindlera, dramat o Zagładzie, za który otrzymał dwa Oscary: za najlepszy film i za reżyserię. To nie zbieg okoliczności, to dowód na świadomą kontrolę nad własną karierą.

Pięć lat później, za wojenny dramat Szeregowiec Ryan, otrzymał kolejnego Oscara za reżyserię. Oba filmy, Lista Schindlera i Szeregowiec Ryan, trwale zmieniły jego reputację: z kasowego mistrza rozrywki na twórcę, który zmusza publiczność i krytyków do konfrontacji z historią w jej najtrudniejszych odsłonach.

W kolejnych dekadach Spielberg poruszał się konsekwentnie między dramatem historycznym a kinem popularnym. Do jego filmografii należą Lincoln, Czwarta władza, a także powrót do science fiction w postaci A.I. Sztucznej inteligencji, Raportu mniejszości i Wojny światów. Zamknięciem pewnego kręgu jest Fabelmanowie z 2022 roku, półautobiograficzny obraz, w którym po raz pierwszy tak otwarcie wraca do własnego dzieciństwa i do pytania, dlaczego w ogóle zaczął kręcić filmy.

Więcej niż reżyser: strukturalny wpływ na przemysł

Spielberg jest współzałożycielem dwóch wytwórni: Amblin Entertainment i DreamWorks. Jako producent stał za dziesiątkami filmów innych twórców. Wśród jego produkcji znalazły się filmy i seriale z różnych gatunków, które odcisnęły trwałe piętno na popkulturze. Powrót do przyszłości zdefiniował popkulturowy obraz podróży w czasie na kolejne dekady, Gremliny wyznaczyły standard horroru-komedii dla całego pokolenia, i żaden z tych filmów nie był reżyserowany przez Spielberga. Jego wpływ na przemysł jest strukturalny: obejmuje decyzje o tym, jakie filmy w ogóle powstają i kto za nimi stoi.

Wśród stałych współpracowników Spielberga znajduje się kompozytor John Williams, z którym pracuje od wczesnych etapów kariery, oraz polski operator filmowy Janusz Kamiński. Ich współpraca trwa od wielu lat i należy do najbardziej konsekwentnych relacji twórczych we współczesnym Hollywood. Kamiński współtworzył wizualny język Listy Schindlera, Szeregowca Ryana i Fabelmanów.

Nagrody i miejsce w historii: liczby z benchmarkiem

Medal Wolności trafia do polityków i naukowców. Order Uśmiechu przyznają dzieci, głosem pokolenia, które wychowało się na E.T. i Fabelmanach. Zestawienie obu wyróżnień pokazuje, że Spielberg działa skutecznie na poziomie instytucji państwowej i na poziomie ośmiolatka w kinie jednocześnie. To bezprecedensowe w karierze reżysera wciąż aktywnego zawodowo.

Siedem jego filmów wpisano do National Film Registry, rejestru, który archiwizuje dzieła uznane za znaczące kulturowo, historycznie lub estetycznie. Spielberg wciąż kręci filmy. Archiwizacja w Bibliotece Kongresu oznacza nie tylko prestiż, ale i obowiązek zachowania kopii dla przyszłych pokoleń, standard zarezerwowany dla dzieł uznanych za dobro narodowe.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego Lista Schindlera i Imperium słońca były dla Spielberga tak ważnymi tematami?

Temat Zagłady był w domu Spielbergów obecny od wczesnego dzieciństwa, ojciec stracił w niej blisko dwudziestu bliskich krewnych. Spielberg jako dziecko doświadczał antysemityzmu i zmagał się z trudną relacją z własną tożsamością żydowską. Oba filmy wyrastają bezpośrednio z tego osobistego doświadczenia, nie są jedynie wyborem gatunkowym.

Co to jest EGOT i dlaczego Spielberg należy do jego laureatów?

EGOT to skrót od Emmy, Oscar, Grammy i Tony, czterech najważniejszych nagród odpowiednio w telewizji, filmie, muzyce i teatrze. Spielberg należy do ścisłego, nielicznego grona osób, które zdobyły wszystkie cztery. Potwierdza to, że jego działalność twórcza i producencka nie ogranicza się do jednego medium ani jednego formatu.

Na czym polega rola Spielberga jako producenta?

Jako współzałożyciel Amblin Entertainment i DreamWorks Spielberg decydował nie tylko o własnych filmach, ale też o tym, jakie projekty innych reżyserów w ogóle wchodzą w życie. Jego produkcje obejmują wiele tytułów, które zdefiniowały popkulturę ostatnich dekad, choć za kamerą stali inni twórcy.

Kim jest Janusz Kamiński i jaka jest jego rola w filmach Spielberga?

Janusz Kamiński to polski operator filmowy odpowiadający za zdjęcia do filmów Spielberga. Ich wieloletnia współpraca należy do najbardziej trwałych relacji twórczych we współczesnym Hollywood. Kamiński współtworzył wizualny język takich filmów jak Lista Schindlera, Szeregowiec Ryan czy Fabelmanowie.

Ile filmów Spielberga trafiło do National Film Registry i co to oznacza w praktyce?

Siedem jego filmów zostało wpisanych do rejestru Biblioteki Kongresu jako dzieła znaczące kulturowo, historycznie lub estetycznie. Wpis oznacza obowiązek archiwizacji i zachowania kopii dla przyszłych pokoleń, to standard zarezerwowany dla dzieł uznanych za część dziedzictwa narodowego Stanów Zjednoczonych.

Fot. Martin Kraft / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)