Pieniądz: historia, funkcje i co oznacza dla twojego portfela

Słowo money zna każdy, kto choć raz zetknął się z angielskim, ale mało kto wie, że kryje się za nim ponad dwa tysiące lat historii, jedna rzymska świątynia i kilka kontynentów wynalazków. Jeszcze mniej osób zastanawia się, co tak naprawdę oznacza fakt, że pieniądz, na którym opieramy oszczędności i wypłaty, nie jest zabezpieczony niczym poza zaufaniem do instytucji państwowych, i że ten stan rzeczy trwa historycznie zaledwie od chwili.

Najważniejsze:

• Słowo money pochodzi od łacińskiego moneta, związanego z rzymską świątynią bogini Junony, gdzie mieściła się mennica starożytnego Rzymu
• Przez większość historii pieniądz miał wartość samą w sobie; dziś niemal wszystkie systemy opierają się na pieniądzu fiducjarnym, którego wartość wynika wyłącznie z zaufania do państwa i przymusu prawnego
• Pieniądz pełni cztery funkcje: środka wymiany, miary wartości, środka płatniczego i przechowywania wartości, inflacja uderza przede wszystkim w tę ostatnią
• Papierowy pieniądz istnieje od mniej więcej tysiąca trzystu lat, kruszce pełniły tę rolę przez ponad pięć tysięcy, a pieniądz całkowicie oderwany od złota funkcjonuje od niecałych sześćdziesięciu, to istotna perspektywa dla oceny trwałości dzisiejszego systemu
• Większość pieniędzy, które „posiadamy”, nigdy nie istniała w formie fizycznej, to zapisy na kontach bankowych, nie gotówka w szufladzie

Skąd wzięło się słowo money

Angielskie money wywodzi się z łacińskiego moneta, oznaczającego monetę, a do angielszczyzny trafiło za pośrednictwem francuskiego monnaie. Łacińskie słowo wiąże się ze świątynią Junony na Kapitolu, jednym z siedmiu wzgórz Rzymu. W starożytnym świecie Junonę często kojarzono z pieniędzmi, a przy jej świątyni działała mennica starożytnego Rzymu, to stamtąd wychodziły bite monety finansujące cesarstwo.

Sam przydomek Moneta ma dwie możliwe etymologie: albo pochodzi od łacińskiego monere, czyli przypominać, ostrzegać lub pouczać, albo od greckiego moneres, znaczącego jedyny lub unikalny. Oba tropy pokazują, jak głęboko pieniądz był wpisany w rzymską religię i władzę, moneta nie była wyłącznie kawałkiem metalu, lecz obiektem niemal sakralnym. W zachodnim świecie na monety kruszcowe przyjął się z czasem termin specie, wywodzący się z łacińskiego in specie, oznaczającego dosłownie w naturze lub w rodzaju.

Czym właściwie jest pieniądz i dlaczego definicja ma znaczenie dla złotego

Intuicyjnie większość ludzi myśli o pieniądzu jako o banknotach i monetach. To jednak tylko wierzchołek góry lodowej. Ekonomiści definiują pieniądz szerzej: jako każdy przedmiot lub sprawdzalny zapis powszechnie akceptowany jako zapłata za dobra i usługi oraz do regulowania zobowiązań, w tym podatkowych, w danym kontekście społeczno-gospodarczym. Stąd wynika coś, co często zaskakuje: bitcoin nie jest pieniądzem w Polsce nie dlatego, że jest cyfrowy, lecz dlatego, że polskie państwo nie uznało go za prawny środek płatniczy. Wierzyciel ma prawo odmówić jego przyjęcia, czego nie może zrobić w przypadku złotego.

William Stanley Jevons w swojej pracy z dziewiętnastego wieku wskazał cztery funkcje pieniądza: środek wymiany, miara wartości, środek płatniczy oraz przechowywanie wartości. Ta lista nie straciła aktualności. Pieniądz nie musi pełnić wszystkich tych funkcji jednakowo dobrze w tym samym czasie. Wysoka inflacja to sytuacja, w której waluta nadal służy do płacenia i wyceniania towarów, ale coraz słabiej przechowuje wartość zgromadzonych oszczędności. Jeśli ceny rosną szybciej niż oprocentowanie konta oszczędnościowego, realna siła nabywcza odłożonych środków maleje, nominalnie mamy tyle samo, ale możemy za to kupić mniej.

Pieniądz fiducjarny: co łączy złotego, dolara i euro

Przez większą część historii pieniądz miał wartość wewnętrzną, bo był towarem: złotem, srebrem, muszlami kauri. Dziś niemal wszystkie systemy pieniężne na świecie, w tym polski, opierają się na pieniądzu fiducjarnym, który żadnej takiej wartości nie posiada. Banknot stuzłotowy nie nadaje się ani do jedzenia, ani do budowy czegokolwiek, jego wartość wynika z decyzji państwa i zbiorowej umowy wszystkich uczestników rynku.

Skąd jednak bierze się trwałość tej umowy? Zwolennicy nowoczesnej teorii pieniądza wskazują, że pieniądz fiducjarny jest zakotwiczony przez system podatkowy: nakładając podatki i żądając ich uiszczenia w określonej walucie, państwo tworzy na nią trwały, strukturalny popyt. Dla polskiego podatnika oznacza to, że złoty ma wartość między innymi dlatego, że wyłącznie w złotych można rozliczyć się z polskim fiskusem, to przymus prawny, nie tylko konwencja.

Podaż pieniądza w danym kraju to nie tylko fizyczna gotówka w obiegu, ale też wszelkie salda na rachunkach bankowych. Pieniądz bankowy, istniejący jako zapis na kontach instytucji finansowych i wymienialny na gotówkę lub używany do płatności bezgotówkowych, stanowi w krajach rozwiniętych zdecydowanie największą część całości pieniądza w gospodarce. Większość środków, które uznajemy za swoje oszczędności, nigdy nie przybrała formy fizycznego banknotu.

Krótka historia pieniądza: od kruszcu po zerwanie ze złotem

Powszechne wyobrażenie o prehistorii handlu wygląda tak: ludzie najpierw wymieniali się towarami bezpośrednio, a dopiero potem wynaleźli pieniądz. Badacze wskazują jednak, że nie ma dowodów na istnienie społeczeństwa opartego głównie na barterze. Społeczności przedpieniężne funkcjonowały w oparciu o gospodarkę daru i wzajemne zobowiązania, a barter pojawiał się przede wszystkim między obcymi sobie grupami lub potencjalnymi wrogami, nie w ramach codziennego życia wspólnoty. Mit „pierwotnej wymiany” jest zatem mitem, dług i zobowiązanie pojawiły się w historii wcześniej niż handel zamienny.

Z czasem wiele kultur wypracowało pieniądz towarowy. Mezopotamski szekel był jednostką wagi opartą na masie odpowiadającej mniej więcej stu sześćdziesięciu ziarnom jęczmienia. Społeczeństwa Ameryk, Azji, Afryki i Australii posługiwały się muszlami, często kauri. Według Herodota to Lidyjczycy jako pierwsi wprowadzili monety ze złota i srebra, a współcześni badacze datują pierwsze bite monety na kilkaset lat przed naszą erą.

Papierowy pieniądz zrodził się w Chinach za dynastii Song, w postaci not zwanych jiaozi, które wyewoluowały z weksli używanych już od siódmego stulecia naszej ery. Przez długi czas funkcjonowały równolegle z monetami, nie zastępując ich. Do Europy informacje o papierowym pieniądzu dotarły w trzynastym wieku za sprawą relacji podróżników, Marco Polo opisał system emisji pieniądza papierowego przez władcę dynastii Yuan w osobnym rozdziale swojej książki, traktując go jako osobliwość godną odnotowania. Pierwsze europejskie banknoty wyemitował szwedzki Stockholms Banco w siedemnastym stuleciu.

Warto spojrzeć na proporcje: kruszce służyły jako pieniądz przez ponad pięć tysięcy lat, papierowy pieniądz funkcjonuje od mniej więcej tysiąca trzystu, a pieniądz całkowicie oderwany od złota, od niecałych sześćdziesięciu. System, który dziś uważamy za oczywisty i naturalny, jest historycznie bardzo młodym eksperymentem. To nie znaczy, że jest zły, oznacza jednak, że nie przeszedł jeszcze próby naprawdę długiego czasu, przez jaki kruszce służyły jako środek wymiany.

Co z tego wynika dla twojego portfela

Historia pieniądza to nie tylko akademicka ciekawostka, ma bezpośrednie przełożenie na codzienne decyzje finansowe. Pieniądz fiducjarny, na którym opiera się złoty, pełni funkcję przechowywania wartości wyłącznie warunkowo: działa, dopóki inflacja nie przewyższa oprocentowania oszczędności. Gdy ta równowaga się chwieje, trzymanie dużej ilości gotówki lub środków na nisko oprocentowanych rachunkach oznacza realną utratę wartości, nawet jeśli liczba na koncie pozostaje niezmieniona.

Z perspektywy historycznej warto też pamiętać, że żaden system pieniężny nie okazał się trwały w nieskończoność: barter ustąpił miejsca kruszcowi, kruszec banknotom wymienialnym na złoto, te zaś pieniądzowi fiducjarnemu. Każda z tych zmian wydawała się rewolucyjna w swoim czasie. Obecny system, oparty wyłącznie na zaufaniu do instytucji i przymusie prawnym, jest najmłodszym z nich wszystkich. Śledzenie tego, jak państwo zarządza walutą i jak kształtuje się realna inflacja, to nie ekscentryczne hobby, lecz podstawa świadomego zarządzania własnymi finansami.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego nie mogę płacić bitcoinem tak jak złotym?

Ponieważ polskie państwo nie uznało kryptowalut za prawny środek płatniczy. Złoty jest prawnie wiążący do spłaty wszelkich zobowiązań na terenie Polski, wierzyciel nie może odmówić jego przyjęcia. Bitcoin natomiast może być akceptowany dobrowolnie, ale żaden przepis nie zmusza do jego przyjęcia. To różnica między konwencją a prawnym przymusem, który jest rdzeniem definicji pieniądza.

Co się stanie z moimi oszczędnościami, jeśli państwo będzie emitowało coraz więcej pieniądza?

Nadmierna emisja pieniądza prowadzi do inflacji, czyli spadku siły nabywczej każdej jednostki waluty. Oszczędności nominalnie pozostają bez zmian, ale realna ilość dóbr, które można za nie kupić, maleje. Dlatego ekonomiści rozróżniają wartość nominalną, cyfry na koncie, od wartości realnej, czyli faktycznej siły nabywczej. Pieniądz fiducjarny nie ma wbudowanego mechanizmu ochrony przed takim rozcieńczeniem wartości; zależy to wyłącznie od dyscypliny instytucji prowadzących politykę pieniężną.

Czy lepiej trzymać gotówkę czy inwestować?

To zależy od relacji między inflacją a dostępnym oprocentowaniem. Gotówka i środki na rachunkach o niskim oprocentowaniu tracą realną wartość zawsze wtedy, gdy inflacja jest wyższa niż zwrot z trzymania tych środków. Pieniądz dobrze pełni funkcję środka wymiany i miary wartości, ale jako długoterminowe przechowywanie wartości działa tylko w warunkach niskiej inflacji. To fundamentalna właściwość pieniądza fiducjarnego, nie wada czy zaleta, lecz cecha systemu, którą warto rozumieć.

Kiedy świat odszedł od standardu złota i co to oznacza dziś?

Stany Zjednoczone zawiesiły wymienialność dolara na złoto w roku tysiąc dziewięćset siedemdziesiątym pierwszym, po czym większość krajów oderwała swoje waluty od dolara. Oznacza to, że żadna współczesna waluta, w tym złoty, nie jest zabezpieczona kruszcem. Jej wartość wynika z zaufania do emitujących ją instytucji, przymusu prawnego oraz, według nowoczesnej teorii pieniądza, z systemu podatkowego nakładającego obowiązek rozliczeń w danej walucie.

Czy barter poprzedzał pieniądz?

Niekoniecznie. Badacze wskazują, że nie ma dowodów na istnienie społeczeństwa opartego głównie na wymianie bezpośredniej. Społeczności przedpieniężne funkcjonowały w oparciu o gospodarkę daru i wzajemne zobowiązania, a barter pojawiał się przede wszystkim między obcymi grupami, nie w codziennym handlu wewnątrz wspólnoty. Dług i zobowiązanie są prawdopodobnie starsze niż powszechna wymiana towarowa.

Fot. COPPERTIST WU / Pexels