Inflacja bazowa kontra ogólna: co naprawdę mówią wskaźniki i dlaczego to ważne dla twojego portfela

Słyszysz, że inflacja spada, ale w sklepie nadal płacisz więcej niż rok temu? To dlatego, że inflacja, o której mówią ekonomiści i Narodowy Bank Polski, nie zawsze mierzy to samo, co widzisz na kasie. Inflacja bazowa to narzędzie, które celowo pomija pewne kategorie cen, żeby pokazać głębszy, długofalowy trend. Oto dlaczego to ważne dla twojego portfela.

Najważniejsze:

Czytaj także: Inflacja bazowa: wskaźnik, który pokazuje prawdziwy trend cenowy w gospodarce

• Inflacja bazowa pomija ceny, które zmieniają się często i gwałtownie, żeby uchwycić trwały kierunek wzrostu cen w gospodarce.
• Oblicza ją NBP, podczas gdy ogólny wskaźnik inflacji konsumenckiej publikuje GUS.
• Rozbieżność między inflacją ogólną a bazową wskazuje, ile wzrostu cen pochodzi z czynników pozostających poza zasięgiem polityki pieniężnej, takich jak ceny surowców energetycznych czy żywności.
• Dla banku centralnego inflacja bazowa to jeden z głównych sygnałów przy decyzjach o stopach procentowych, czyli o tym, ile zapłacisz za kredyt.

Zwykła inflacja a bazowa: co się mierzy, po co i jak to odczytać

Standardowa inflacja konsumencka śledzi zmiany cen szerokiego koszyka towarów i usług. Inflacja bazowa robi krok dalej: NBP oblicza ją w celu pomiaru długofalowych trendów, więc celowo wyklucza pozycje podlegające częstym wahaniom. Chodzi o ceny, które skaczą w górę i w dół pod wpływem zdarzeń trudnych do przewidzenia: suszy niszczącej plony, gwałtownego wzrostu kosztów surowców energetycznych, wahań na rynkach globalnych.

Czytaj także: EBC podwyższa stopy procentowe po raz pierwszy od trzech lat – co to oznacza dla Polski w dobie europejskiej stagflacji?

Kiedy ropa drożeje na światowych rynkach, ogólna stopa inflacji reaguje natychmiast. Inflacja bazowa tego nie rejestruje. Dzięki temu nie myli chwilowego skoku cen z trwałą zmianą presji cenowej w gospodarce. Dwa wskaźniki mogą przez pewien czas rozbiegać się w przeciwnych kierunkach i oba będą poprawne, mówiąc jednak o czymś zupełnie innym.

Czytaj także: Gospodarcze skutki wojny z Iranem: co zmieni się w portfelu zwykłego Polaka?

Co obserwuje ekonomista, gdy wskaźniki się rozchodzą? Jeśli inflacja bazowa rośnie szybciej niż ogólna, oznacza to szeroką presję cenową w gospodarce. Jeśli jest odwrotnie, ogólna pnie się w górę, a bazowa stoi w miejscu, ekonomista szuka odpowiedzi w konkretnych sektorach. Zazwyczaj odpowiedź leży w energii lub żywności, które trafiają do ogólnego wskaźnika, ale nie do bazowego. To rozróżnienie zupełnie zmienia diagnozę i, co za tym idzie, receptę.

Kto i po co to liczy: podział zadań między NBP a GUS

W Polsce zadania są podzielone: GUS mierzy ogólny wskaźnik cen konsumpcyjnych, a NBP oblicza inflację bazową. Bank centralny potrzebuje narzędzia, które oddziela trwałą presję cenową od jednorazowych wstrząsów zewnętrznych.

Przełożenie na decyzje dotyczące twojego portfela jest bezpośrednie. Stopy procentowe, od których zależy oprocentowanie kredytów hipotecznych i lokat, wyznacza właśnie bank centralny. Jeśli inflacja ogólna rośnie wyłącznie dlatego, że podrożały surowce energetyczne za granicą, a inflacja bazowa pozostaje stabilna, bank centralny ma zupełnie inny obraz sytuacji niż wtedy, gdy rosną obie miary jednocześnie. Wysoka i trwale rosnąca inflacja bazowa to sygnał, że presja cenowa ma charakter szeroki i strukturalny, a nie jednorazowy.

Skąd się bierze inflacja, którą wychwytuje wskaźnik bazowy

Żeby rozumieć, dlaczego inflacja bazowa w ogóle może być wysoka, warto wiedzieć, co napędza inflację jako taką. Z perspektywy banku centralnego kluczowy jest podział na przyczyny, na które polityka pieniężna ma wpływ, i te, wobec których jest bezsilna.

Do pierwszej grupy należą czynniki wewnętrzne, na które bank centralny może reagować:

• Nadmierny wzrost ilości pieniądza w obiegu, wynikający z jego emisji przez bank centralny lub powstawania w bankach komercyjnych w procesie udzielania kredytów, bank centralny może to ograniczyć, podnosząc stopy procentowe.
• Wzrost łącznego popytu w całej gospodarce ponad jej możliwości produkcyjne, bank centralny może go schłodzić, drożejąc pieniądz.
• Niezrównoważony budżet państwa, gdy wydatki publiczne trwale przewyższają wpływy, bank centralny ma tu ograniczony wpływ, ale może sygnalizować ryzyko.
• Nadmierne rozwinięcie procesów inwestycyjnych wynikające z błędów w polityce pieniężnej, bank centralny jest tu bezpośrednio odpowiedzialny za korektę.

Do drugiej grupy należą czynniki zewnętrzne, na które bank centralny nie ma wpływu:

• Gwałtowny i nieprzewidywalny wzrost kosztów produkcji, np. surowców energetycznych, bank centralny nie kontroluje cen ropy na świecie.
• Import inflacji, gdy droższe towary sprowadzane z zagranicy podnoszą krajowe koszty produkcji, a za nimi ceny detaliczne, bank centralny może tu oddziaływać jedynie pośrednio, przez kurs waluty.

Inflacja bazowa koncentruje się na pierwszej grupie. Dlatego jej wysoki poziom jest dla decydentów sygnałem trudniejszym do zbagatelizowania niż wysoka inflacja ogólna napędzana wyłącznie przez ceny surowców.

Efekt wysokiej bazy: dlaczego inflacja może maleć, gdy ceny wciąż rosną

Przy okazji inflacji pojawia się pojęcie, które często dezorientuje opinię publiczną: efekt wysokiej bazy. Stopa inflacji to procentowa zmiana wskaźnika cen między dwoma okresami. Oblicza się ją, dzieląc bieżący poziom wskaźnika przez poziom z poprzedniego okresu i odejmując jeden. Jeśli wskaźnik cen wzrósł rok wcześniej o 10 punktów, a teraz rośnie o kolejne 10 punktów, procentowa stopa inflacji spada, bo w mianowniku pojawia się już wyższa liczba z ubiegłego roku.

Wzrost wskaźnika cen ze 100 do 110 oznacza 10-procentową inflację. Gdy w następnym roku wskaźnik przesuwa się do 120, inflacja spada do około 9 procent, mimo że ceny są wyższe niż kiedykolwiek. W praktyce oznacza to, że po okresach silnej drożyzny oficjalne dane mogą pokazywać malejący wskaźnik, a rachunki gospodarstw domowych wciąż rosną. Inflacja bazowa reaguje na ten mechanizm tak samo jak ogólna, dlatego ekonomiści analizują ją zawsze w dłuższym przedziale czasu, a nie na podstawie jednego odczytu miesięcznego.

Kumulacja: dlaczego nawet niska inflacja zmienia wartość pieniądza, trzy scenariusze

Trwała inflacja nie sumuje się arytmetycznie, narasta wykładniczo. To oznacza, że jej długookresowe skutki są znacznie dotkliwsze, niż sugeruje roczny odczyt. Poniższe scenariusze pokazują skalę zjawiska przy różnych poziomach inflacji utrzymujących się przez dekadę:

• Inflacja 1% rocznie przez 10 lat: ogólny poziom cen rośnie o niespełna 10,5%. Brzmi niewinnie, ale oszczędności trzymane bez oprocentowania tracą realnie właśnie tyle.
• Inflacja 2,5% rocznie przez 10 lat: poziom cen rośnie o 28%. Ktoś, kto przez dekadę trzyma pieniądze na nieoprocentowanym koncie, traci ponad jedną czwartą ich siły nabywczej, nominalnie ma tyle samo, realnie znacznie mniej.
• Inflacja 4% rocznie przez 10 lat: poziom cen rośnie o około 48%. Niemal połowa siły nabywczej pieniądza ulega erozji w ciągu jednej dekady.

To właśnie dlatego banki centralne na całym świecie dążą do utrzymania inflacji na niskim, ale dodatnim poziomie. Według przeważającego poglądu wśród ekonomistów gospodarka działa najsprawniej przy niskiej inflacji, ani przy zerowej, ani przy ujemnej. Deflacja, czyli trwały spadek ogólnego poziomu cen, niesie własne zagrożenia: konsumenci odkładają zakupy w oczekiwaniu na dalsze spadki cen, co może prowadzić do spirali spowolnienia gospodarczego.

Porównanie: inflacja ogólna, bazowa, producencka i deflacja

Fot. www.kaboompics.com / Pexels